This is the Araling Panlipunan 6 self-learning module for Quarter 1 (Unang Markahan), Module 6: “Pakikibaka ng mga Pilipino sa Panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano” (the struggle of Filipinos during the Philippine-American War). It is a Grade 6 Alternative Delivery Mode module from DepEd Region VI, written by Mitzel M. Alvaran (First Edition, 2020), for learners studying at home with a parent or other guide. After it, learners should be able to explain how the war began, follow its timeline, and recognize the Filipino leaders who fought in it.
What learners will learn
The module lists these objectives. Learners will be able to:
- Analyze the struggles of Filipinos against the Americans.
- Identify the events at historic places such as Silencio and Sociego Streets in Sta. Mesa, Tirad Pass (Pasong Tirad) in Ilocos Sur, and Balangiga in Samar.
- Explain how the Philippine-American War began.
- Analyze the timeline of the Philippine-American War.
- Retell the historic events in Balangiga, Samar.
- Explain how the Treaty of Paris (Kasunduan sa Paris) and the physical features of the Philippines relate to the American occupation.
- Recognize the Filipino leaders who fought during the war.
- Infer the events that showed the courage of Filipino leaders such as General Gregorio H. del Pilar and General Antonio Luna.
Lessons in this module
- Aralin 1 – Unang Putok sa Panulukan ng Silencio at Sociego, Sta. Mesa (the first shot at the corner of Silencio and Sociego, Sta. Mesa): the Treaty of Paris, the founding of the First Republic, the shooting that started the war, and the fall of Malolos.
- Aralin 2 – Labanan sa Tirad Pass (the Battle of Tirad Pass): Aguinaldo’s retreat across northern Luzon, the stand of General Gregorio H. del Pilar, other generals and battles, and the death of General Antonio Luna.
- Aralin 3 – Balangiga Massacre: the uprising of the people of Balangiga, Eastern Samar, against American soldiers and the American reprisal that followed.
Key events of the Philippine-American War
How the war began (Lesson 1)
The Treaty of Paris was signed by the leaders of the United States and Spain. Under it, Spain handed the government of the Philippines to the United States and received twenty million dollars. Filipinos opposed the treaty because they wanted full independence.
Aguinaldo still went on building a government. The First Republic was inaugurated in Malolos, Bulacan, on January 23, 1899. The United States did not recognize it, and the module calls this the first sign that American treatment of Filipinos had changed: their real aim was to take over the country.
On the night of February 4, 1899, American soldier Private William Walter Grayson shot and killed one of four Filipino soldiers walking on Sociego Street, Sta. Mesa, Manila. The next day, American forces attacked the Filipino army, and Aguinaldo had no choice but to declare war. The fighting spread to the Marikina River, Pasig, Pateros, and Guadalupe. Malolos fell to General Arthur MacArthur’s forces on March 31, 1899, and Aguinaldo moved the capital to San Fernando, Pampanga.
| Date | Event in the module’s timeline |
|---|---|
| April 28, 1898 | The United States goes to war against Spain |
| May 1, 1898 | Battle of Manila Bay |
| August 13, 1898 | The Mock Battle of Manila |
| December 10, 1898 | The Treaty of Paris is signed |
| January 23, 1899 | The First Republic is founded in Malolos |
| February 4, 1899 | Grayson shoots a Filipino soldier; the war begins |
| March 31, 1899 | Malolos falls to the Americans |
Tirad Pass and the Filipino generals (Lesson 2)
As the Americans pursued him, Aguinaldo moved from San Fernando to Tarlac, then to Bayambang, Pangasinan, and into the mountains, where he ordered his generals to form guerrilla units. He later set up headquarters in Palanan, Isabela. On December 2, 1899, General Gregorio H. del Pilar and his soldiers held Tirad Pass in Cervantes, Ilocos Sur, to delay more than 300 American soldiers and give Aguinaldo time to escape. Juanario Galut showed the Americans a secret path up the mountain, and del Pilar was shot in the neck and killed.
The module also covers other battles: Filipino wins at Polo, Bulacan (against General Lloyd Wheaton) and at Quingua (now Plaridel), and the death of American General Henry Lawton in San Mateo, Rizal, at the hands of General Licerio Geronimo’s group. General Antonio Luna died in Cabanatuan in June 1899, which demoralized the revolutionaries. In November 1899, Aguinaldo dissolved the regular army and turned to guerrilla warfare. Aguinaldo was later captured in Palanan, but fighting continued in parts of the country until 1903.
The Balangiga uprising (Lesson 3)
After Aguinaldo’s surrender on April 19, 1901, Vicente Lukban kept leading rebels in Samar. Company C of the 9th Infantry Regiment arrived in Balangiga in August 1901. Mayor Pedro Abayan secretly wrote to Lukban that the townspeople would welcome the Americans only to trick them. Tension grew when Captain Thomas W. Conwell had about 80 men detained without food. On the morning of September 28, 1901, police chief Valeriano Abanador seized Private Adolf Gamblin’s rifle and fired it. That was the signal: the church bells rang and about 500 townspeople with bolos attacked. Of the 74 men of Company C, 36 were killed. In reply, General Jacob H. Smith ordered Samar turned into a “howling wilderness” and the killing of everyone aged 10 and older who could carry arms. Smith and Major Littleton Waller were later removed from their posts.
How to use this module
Each lesson follows the same parts: Balikan (review), Tuklasin (discover), Suriin (analyze), Pagyamanin (practice), Isaisip (remember), Isagawa (apply), Tayahin (assess), and Karagdagang Gawain (extra activity).
- Learners: Start with the Subukin pretest, then work through the lessons in order. Write your answers on a separate sheet of paper and do not write on the module, so others can use it. Check your work with the answer key (Susi sa Pagwawasto) at the end only after answering, and answer honestly.
- Parents and guardians: The module comes with a teacher’s or facilitator’s guide (Gabay sa Guro/Tagapagdaloy) with reminders and strategies for guiding your child. The pretest shows whether your child needs extra help.
- Teachers: The answer key covers all three lessons. You check the reflection in Lesson 3’s Karagdagang Gawain yourself, because the key leaves it to the teacher. Learners are told to contact you if they have trouble with the lessons.
Frequently asked questions
What grade and quarter is this module for?
It is for Grade 6 Araling Panlipunan, Quarter 1 (Unang Markahan), Module 6.
What lessons does the module cover?
It has three lessons: the first shot at Silencio and Sociego, Sta. Mesa, the Battle of Tirad Pass, and the Balangiga Massacre.
Does the module have an answer key?
Yes. The Susi sa Pagwawasto at the end gives answers for each lesson’s activities and tests. Lesson 3’s extra reflection activity is checked by the teacher.
What event started the Philippine-American War according to the module?
On February 4, 1899, American Private William Walter Grayson shot and killed a Filipino soldier on Sociego Street, Sta. Mesa, Manila. American forces attacked the Filipino army the next day.
Who was the hero of Tirad Pass?
General Gregorio H. del Pilar. He died on December 2, 1899, while delaying American troops so that Aguinaldo could escape.
Full text of the module
The text below is a transcription of the PDF above, as printed.
Araling Panlipunan – Unang Markahan – Modyul 6: Pakikibaka ng mga Pilipino sa Panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano
Araling Panlipunan
Unang Markahan – Modyul 6: Pakikibaka ng mga Pilipino sa Panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano
[illustration: students reading and studying under a tree and at a desk, with a globe and a lantern]
CO_Q1_AP6_Module6
PAG-AARI NG PAMAHALAAN HINDI IPINAGBIBILI
Araling Panlipunan – Ikaanim na Baitang
Alternative Delivery Mode
Unang Markahan – Modyul 6: Pakikibaka ng mga Pilipino sa Panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano
Unang Edisyon, 2020
Isinasaad sa Batas Republika 8293, Seksiyon 176 na: Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-sipi sa anomang akda ang Pamahalaan ng Pilipinas. Gayonpaman, kailangan muna ang pahintulot ng ahensiya o tanggapan ng pamahalaan na naghanda ng akda kung ito ay pagkakakitaan. Kabilang sa mga maaaring gawin ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang pagtakda ng kaukulang bayad.
Ang mga akda (kuwento, seleksiyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand name, tatak o trademark, palabas sa telebisiyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa modyul na ito ay nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagsumikapang matunton ang mga ito upang makuha ang pahintulot sa paggamit ng materyales. Hindi inaangkin ng mga tagapaglathala at mga may-akda ang karapatang-aring iyon. Ang anomang gamit maliban sa modyul na ito ay kinakailangan ng pahintulot mula sa mga orihinal na may-akda ng mga ito.
Walang anomang parte ng materyales na ito ang maaaring kopyahin o ilimbag sa anomang paraan nang walang pahintulot sa Kagawaran.
Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon Kalihim: Leonor Magtolis Briones Pangalawang Kalihim: Diosdado M. San Antonio
Bumuo sa Pagsusulat ng Modyul
Manunulat: Mitzel M. Alvaran
Editor: Marife E. Cajutol, Jewelyn Q. Cadigal, Venetia Anne A. Tropa, Blas P. Tabayag, Jr.
Tagasuri: Blas P. Tabayag, Jr., Mary Helen M. Bocol, Junry M. Esparar
Tagaguhit: Krisha Marie T. Paltu-ob, Stephen S. Moedin
Tagalapat: Jewelyn Q. Cadigal
Tagapamahala: Ramir B. Uytico; Pedro T. Escobarte, Jr. Portia M. Mallorca; Nelly E. Garrote Elena P. Gonzaga; Donald T. Genine Celestino S. Dalumpines IV; Junry M. Esparar Mary Helen M. Bocol; Blas P. Tabayag, Jr. Jewelyn Q. Cadigal; Emee Ann P. Valdez
Inilimbag sa Pilipinas ng ________________________
Department of Education – Region VI
Office Address: Duran Street, Iloilo City Telefax: (033) 336-2816, (033) 509-7653 E-mail Address: region6@deped.gov.ph
6
Araling Panlipunan
Unang Markahan – Modyul 6: Pakikibaka ng mga Pilipino sa Panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano
Paunang Salita
Ang Self-Learning Module o SLM na ito ay maingat na inihanda para sa ating mag-aaral sa kanilang pag-aaral sa tahanan. Binubuo ito ng iba’t ibang bahagi na gagabay sa kanila upang maunawaan ang bawat aralin at malinang ang mga kasanayang itinakda ng kurikulum.
Ang modyul na ito ay may inilaang Gabay sa Guro/Tagapagdaloy na naglalaman ng mga paalala, pantulong o estratehiyang magagamit ng mga magulang o kung sinumang gagabay at tutulong sa pag-aaral ng mga mag-aaral sa kani-kanilang tahanan.
Ito ay may kalakip na paunang pagsusulit upang masukat ang nalalaman ng mag-aaral na may kinalaman sa inihandang aralin. Ito ang magsasabi kung kailangan niya ng ibayong tulong mula sa tagapagdaloy o sa guro. Mayroon ding pagsusulit sa bawat pagtatapos ng aralin upang masukat naman ang natutuhan. May susi ng pagwawasto upang makita kung tama o mali ang mga sagot sa bawat gawain at pagsusulit. Inaasahan naming na magiging matapat ang bawat isa sa paggamit nito.
Pinapaalalahanan din ang mga mag-aaral na ingatan ng SLM na ito upang magamit pa ng ibang mangangailangan. Huwag susulatan o mamarkahan ang anumang bahagi ng modyul. Gumamit lamang ng hiwalay na papel sa pagsagot sa mga pagsasanay.
Hinihikayat ang mga mag-aaral na makipag-ugnayan agad sa kanilang guro kung sila ay makararanas ng suliranin sa pag-unawa sa mga aralin at paggamit ng SLM na ito.
Sa pamamagitan ng modyul na ito at sa tulong ng ating mga tagapagdaloy, umaasa kami na matututo an gating mag-aaral kahit wala sila sa paaralan.
Alamin
[illustration: target with arrow, icon beside the heading]
Ang modyul na ito ay dinisenyo at isinulat para sa ikauunlad ng iyong kaalaman. Sa pamamagitan ng modyul na ito, higit mong mauunawaan ang hangarin ni Aguinaldo na maging lubos na malaya ang bansa laban sa mga mananakop. Naging hamon sa mga pinunong Pilipino ang pagtatanggol sa bayan.
Nagkaroon na rin ba ng pagkakataong ipinagtanggol mo ang iyong bayan? Ano ang iuyong ginawa? Basahin at pag-aralan ang nilalaman ng modyul na ito at lalo pang palalimin ang pagmamahal mo sa iyong bayan.
Ang modyul na ito ay nahahati sa tatlong bahagi:
- Aralin 1 – Unang Putok sa panulukan ng Silencio at Sociego, Sta. Mesa
- Aralin 2 – Labanan sa Tirad Pass
- Aralin 3 – Balangiga Massacre
Pagkatapos pag-aralan ang modyul na ito, maaari mo nang magawa ang sumusunod:
- masusuri ang mga pakikibaka ng mga Pilipino laban sa mga Amerikano;
- matutukoy ang mga pangyayaring naganap sa mga makasaysayang lugar tulad ng Kalye Silencio at Sociego sa Sta. Mesa, Pasong Tirad, Ilocos Sur, at Balangiga sa Samar;
- maipaliliwanag kung paano nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano;
- masusuri ang timeline ng Digmaang Pilipino-Amerikano;
- maisasalaysay ang naging makasaysayang kaganapan sa Balangiga, Samar;
- maipaliliwanag ang kinalaman ng Kasunduan sa Paris at katangiang pisikal ng Pilipinas sa pananakop ng mga Amerikano sa Pilipinas;
- makikilala ang mga pinunong Pilipino na lumaban sa panahon ng digmaan;
- mahihinuha ang mga kaganapang nagpamalas sa katapangan ng mga pinunong Pilipino na namuno sa labanan tulad nina Heneral Gregorio H. del Pilar at Heneral Antonio Luna.
Subukin
[illustration: pencil icon beside the heading]
Panuto: Suriin ng mabuti ang bawat katanungan at pangungusap. Isulat sa sagutang-papel ang letra ng tamang sagot.
Ano ang dahilan ng pagtungo ng mga Amerikano sa Pilipinas?
A. Ang pagkakasangkot ng Estados Unidos sa himagsikan sa Cuba.
B. Ang pagtatatag ng pamahalaang Amerikano.
C. Ang pagpapalawak ng teritoryo ng Estados Unidos sa Asya.Bakit tutol ang mga Pilipino sa Kasunduan sa Paris?
A. Nais nilang magpasakop sa mga Español.
B. Nais nilang maging malaya.
C. Nais nilang maging kolonya ng Estados Unidos.Paano tinanggap ng mga Pilipino ang Kasunduan sa Paris?
A. Ipinaubaya nila sa Estados Unidos ang pagpapasya.
B. Tinanggap nila ang Kasunduan nang mapayapa.
C. Mahigpit nilang tinutulan ang kasunduan.Kailan pinasinayaan ang Unang Republika sa Malolos, Bulacan?
A. Enero 23,1899
B. Enero 24,1899
C. Enero 25,1899Ano ang unang hudyat ng pagbabago ng pakikitungo ng mga Amerikano sa mga Pilipino?
A. Ang hindi pagkilala ng Republika ng Estados Unidos.
B. Ang kawalan ng malasakit ng mga Amerikano sa mga Pilipino.
C. Ang pagbaril ng isang sundalong Amerikano sa isa sa apat na sundalong Pilipino.Anong pangyayari ang sumira sa relasyon ng Amerikano at Pilipino?
A. Ang hindi pagsunod ng mga Pilipino sa kautusan ng Amerikano.
B. Ang pagbaril sa isa sa apat na Pilipinong sundalo.
C. Ang pagwasak at paglubog ng barkong Maine.Kailan nangyari ang labanan sa Maynila ng mga Amerikano at Espanol na tinatawag ding mock battle o kunwaring labanan lamang?
A. Agosto 11, 1898
B. Agosto 12, 1898
C. Agosto 13, 1898Ano ang nagpasidhi sa damdamin ng mga Pilipino na makamit ang Kalayaan?
A. Ang Pagtatag ng Unang Republika
B. Ang Kasunduan sa Paris
C. Ang Kongreso ng MalolosKailan nilagdaan ang Kasunduan sa Paris?
A. Disyembre 10, 1898
B. Disyembre 12, 1898
C. Disyembre 11, 1898Kailan bumagsak ang Unang Republika ng Malolos?
A. Marso 29, 1899
B. Marso 30, 1899
C. Marso 31, 1899
Aralin 1: Unang Putok sa Panulukan ng Silencio at Sociego, Sta. Mesa
Alam mo ba ang Kasunduan sa Paris? Ito ay ang kasunduang nilagdaan ng mga pinuno ng Estados Unidos at ng España. Isa itong kasunduang pangkapayapaan na nagtatadhana sa paglilipat ng Español ng pamahalaan sa Estados Unidos at pagtanggap ng España ng dalawampung milyong dolyar mula sa Estados Unidos, paggagarantiya ng Estados Unidos na makapapasok ang kalakal ng España sa Pilipinas sa loob ng sampung taon, pag-alis ng mga Español sa Cuba, paglilipat ng pamahalaan ng Guam at Puerto Rico sa Estados Unidos, at masusing pagpapasiya ng Kongresong Amerikano sa mga karapatang pampulitika at pansibiko ng mga mamamayan ng mga inilipat na teritoryo. Bago pa man ipinagtibay sa Estados Unidos ang kasunduang ito, tumutol na ang mga Pilipino sa kasunduang pangkapayapaan. Iba’t iba ang pananaw ng mga Amerikano sa di pagsang-ayon sa kasunduan.
Bakit kaya pinagtibay ng Senado ng Amerika ang Kasunduan sa Paris? Ano kaya ang plano ng Estados Unidos sa mga Pilipino? Paano kaya nagsimula ang labanan sa pagitan ng Pilipino-Amerikano? Tunghayan natin sa araling ito. Handa ka na ba?
Pagkatapos ng araling ito, inaasahang iyong:
- masusuri ang mga pangyayaring naganap sa panulukan ng Silencio at Sociego sa Sta. Mesa;
- matutukoy ang dahilan ng alitan sa pagitan ng isang sundalong Amerikano at sundalong Pilipino na humantong sa labanang Pilipino-Amerikano;
- masusuri ang timeline ng Digmaang Pilipino-Amerikano;
- maipaliliwanag ang mga kadahilanan sa pagbabago ng pakikitungo ng Amerikano sa mga Pilipino; at
- matutukoy ang dahilan ng pagtutol ng mga Pilipino sa Kasunduan sa Paris.
Panuto: Sagutin ng Tama o Mali ang sumusunod na pangungusap. Isulat sa iyong kuwaderno ang tamang sagot.
Balikan
[illustration: puzzle-piece icon beside the heading]
Panuto: Sagutin ng Tama o Mali ang sumusunod na pangungusap. Isulat sa iyong kuwaderno ang tamang sagot.
- Ang pagdating ng mga Amerikano sa Pilipinas ay talagang sinadya upang pakinabangan ang bansa sa kanilang sariling kapakanan.
- Ang pakikialam ng Estados Unidos sa himagsikan sa Cuba ang nagbigay-hudyat sa pagdating ng Amerikano sa Pilipinas.
- Tumindi ang alitang Amerikano-Pilipino nang sumabog ang Maine, isang barkong pandigma ng mga Amerikano.
- Unang ipinahayag ang kasarinlan ng Pilipinas noong Hulyo 12, 1895 sa Kawit, Cavite.
- Ang Saligang Batas ng Malolos ang pinakamahalagang nagawa ng Kongresong Panghimagsikan.
Tuklasin
Pag-aralan mo!
Timeline ng Digmaang Pilipino-Amerikano
| Abril 28, 1898 | Nagsimula ang digmaan ng Estados Unidos laban sa España |
| Mayo 1, 1898 | Naganap ang makasaysayang laban sa Look ng Maynila na nag-udyok ito sa Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas |
| Agosto 13, 1898 | Naganap ang Mock Battle ng Manila. Sa pamamagitan nito pinatunayan ng mga Español na lumaban ang mga hukbo nito sa abot na kanilang makakaya. |
| Disyembre 10, 1898 | Nilagdaan ni John Hay ang Kasunduan sa Paris. |
| Enero 23, 1899 | Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa Malolos. Hindi ito kinilala ng mga Amerikano. |
| Pebrero 4, 1899 | Pinatay ng sundalong si Willie M. Grayson ang isang kawal na Pilipino. Naging hudyat ito sa pagsisimula ng Digmaang Pilipino-Amerikano. |
| Agosto 29, 1896 | Unang malaking labanan sa San Juan del Monte sa pagitan ng mga Pilipino at Español. |
Panuto: Lagyan ng bilang 1 hanggang 5 ang sumusunod na pangyayari ayun sa tamang pagkasunod-sunod nito. Ilagay ang sagot sa sagutang-papel.
_____ 1. Bumagsak sa mga kamay ng Amerikano ang Malolos. _____ 2. Nagsimula ang digmaan ng Estados Unidos laban sa España.
_____ 3. Itinatag ang Unang Republika sa Malolos. Hindi ito kinilala ng mga Amerikano. _____ 4. Naganap ang makasaysayang laban sa Look ng Maynila na nag-udyok sa Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas. _____ 5. Pinatay ng sundalong si William Walter M. Grayson ang isang kawal na Pilipino na naging hudyat sa pagsisimula ng Digmaang Pilipino-Amerikano.
Suriin
Simula ng Alitan ng mga Amerikano at Pilipino
Bagama’t pormal na ipinagkaloob ng España ang Pilipinas sa Estados Unidos, ipinagpatuloy ni Aguinaldo ang pagtatatag ng pamahalaan. Noong Enero 23, 1899, pinasinayaan ang Unang Republika sa Malolos, Bulacan. Hindi kinilala ng mga Amerikano at iba pang dayuhang bansa ang pamahalaang ito. Subalit kinilala ito ng mga mamamayang Pilipino at itinaguyod ang kapangyarihan ng Republika ng Pilipinas sa pamumuno ni Aguinaldo bilang Pangulo.
Ang hindi pagkilala ng Estados Unidos sa Republika ng Pilipinas ang unang hudyat ng pagbabago sa pakikitungo ng mga Amerikano sa mga Pilipino. Napatunayan ng mga Pilipino na ang tunay na hangarin ng mga Amerikano ay sakupin ang Pilipinas.
Noong gabi ng Pebrero 4, 1899, isang pangyayari ang tuluyang sumira sa relasyong Amerikano at Pilipino. Binaril at pinatay ng Amerikanong sundalo na si Private William Walter Grayson ang isa sa apat na Pilipinong sundalo na naglalakad sa Kalye Sociego, Sta. Mesa, Maynila. Kinabukasan, nilusob ng mga Amerikano ang hukbo ng mga Pilipino. Hiniling ni Aguinaldo kay Heneral Elwell Otis na ipatigil ang barilan sapagkat may utos sa mga sundalong Amerikano na salakayin ang mga Pilipino. Walang nagawa si Aguinaldo kundi ang magdeklara ng pakikidigma at makipagpalitan ng putok laban sa mga Amerikano.
Mula sa Malolos, sumugod ang mga pinunong Pilipino sa panulukan ng Silencio at Sociego, Sta. Mesa upang makipaglaban. Ang sagupaan ay nakarating hanggang Ilog-Marikina at nabihag ng mga Amerikano pati ang mga karatig-bayan ng Pasig, Pateros, at Guadalupe.
Lumaganap ang labanan ng mga Amerikano at Pilipino sa iba’t ibang panig ng bansa. Nagkaroon ng sagupaan sa labanan ng Maynila pahilaga patungong Malolos, ang kabisera ng Unang Republika ng Pilipinas. Nagpamalas ng buong kagitingan ang mga kawal na Pilipino ngunit wala rin silang nagawa sa marahas na pagsugod ng napakaraming sundalong Amerikano. Nabihag ng mga Amerikano
ang Malolos sa pamumuno ni Heneral Arthur MacArthur. May mga labanang naganap sa Maynila na pinamumunuan ni Hen. Antonio Luna. Ngunit nabigo ang mga Pilipino sa pakikipaglaban sa mga Amerikano. Sa labanan sa Malolos noong Marso 31, 1899 bumagsak ang kabisera ng Unang Republika sa kamay ng mga Amerikano. Napilitang lumisan si Aguinaldo patungong San Fernando, Pampanga at dito inilipat ang kabisera ng Republika.
Panuto: Sagutin ang mga tanong. Isulat sa iyong sagutang-papel ang tamang sagot. Isalaysay mo.
- Ano ang pangyayaring naganap sa panulukan ng Silencio at Sociego, Sta. Mesa?
- Paano nalaman ni Emilio Aguinaldo na ang hangarin pala ng mga Amerikano ay sakupin ang Pilipinas?
- Noong Pebrero 4, 1899 ano ang pangyayaring naganap sa panulukan ng Silencio at Sociego, Sta. Mesa na tuluyang sumira sa relasyon ng Amerikano at Pilipino?
- Bakit napilitang lumipat si Aguinaldo patungong San Fernando, Pampanga?
Pagyamanin
Panuto: Basahin at unawain ang mga pahayag. Isulat ang TAMA o MALI. Ilagay ang iyong sagot sa sagutang-papel.
- Hindi pormal na ipinagkaloob ng España ang Pilipinas sa Estados Unidos.
- Noong Pebrero 24, 1898, pinasinayaan ang Unang Republika sa Malolos, Bulacan.
- Hindi kinilala ng mga Amerikano at iba pang dayuhang bansa ang Pamahalaang Republika ng Pilipinas.
- Lubos ang pagtanggap ng mga Pilipino sa kanilang pangulo na si Emilio Aguinaldo at ang kapangyarihan ng Republika ng Pilipinas.
- Matapos ang pagbaril at pagpatay sa isa sa apat na sundalong Pilipino ng isang sundalong Amerikano, nilusob naman ng mga Amerikano ang hukbo ng mga Pilipino.
Bago dumating ang mga Amerikano, ang Pilipinas ay isang kolonya ng España. Nagalit ang España sa pakikialam ng Estados Unidos sa Cuba, na isa rin nitong kolonya, at naging daan ito sa pagdating ng mga Amerikano sa Pilipinas.
Sa Digmaang Español-Amerikano, malaki ang naitulong ng mga Pilipino upang mapabagsak ang makapangyarihang pamahalaang Español sa Pilipinas. Malaki ang pag-asa ng mga Pilipinong ipagkakaloob sa kanila ng mga Amerikano ang pinakaaasam na kasarinlan.
Ngunit ang pag-asang ito ay unti-unting naglaho dahil nagkaroon ng malaking interes ang mga Amerikano upang gawing kolonya ang Pilipinas. Masidhing pagtutol ang ipinakita ng mga Pilipino sa mga patakaran ng pamamahala ng Estados Unidos sa Pilipinas. Kaya panibagong digmaan na naman ang sinuong ng mga Pilipino laban sa mga Amerikano.
Isaisip
Isagawa
Panuto: Isa-isahin ang mga petsa ng kaganapan at pangyayari mula 1898 hanggang 1899. Iguhit ang organizer at isulat ang sagot sa papel. Pumili ng sagot sa loob ng kahon.
| Petsa | Kaganapan |
|---|---|
| 1. Mayo 1, 1898 | |
| 2. Agosto 13, 1898 | |
| 3. Disyembre 10, 1898 | |
| 4. Enero 23, 1899 | |
| 5. Pebrero 4, 1899 | |
| 6. Marso 31, 1899 |
- Naganap ang Mock Battle sa Maynila
- Paglagda sa Kasunduan sa Paris
- Binaril at pinatay ni William Walter M. Grayson ang isang sundalong Pilipino na nagpasimula sa Digmaang Pilipino-Amerikano
- Itinatag ang Unang Republika sa Malolos na hindi kinilala ng mga Amerikano
- Bumagsak sa mga kamay ng Amerikano ang Malolos
- Naganap ang makasaysayang laban sa Look ng Maynila
Panuto: Basahing mabuti ang mga tanong. Piliin ang letra ng tamang sagot at isulat sa sagutang-papel.
- Sino ang pinunong heneral ng Estados Unidos na namuno sa labanan sa pagbagsak ng Malolos?
- A. Heneral Arthur MacArthur
- B. Heneral Frederick Funston
- C. Heneral Elwell Otis
- Kailan pinasinayaan ang Unang Republika sa Malolos, Bulacan?
- A. Enero 23, 1897
- B. Enero 23, 1898
- C. Enero 23, 1899
- Ano ang naging hudyat ng pagbabago ng pakikitungo ng mga Amerikano sa mga Pilipino?
- A. Ang hindi pagkilala ng mga Estados Unidos sa Republikang itinatag ng mga Pilipino.
- B. Ang hindi pag-sang-ayon ng Estados Unidos sa Kasunduan sa Paris.
- C. Tama ang A at B.
- Kailan naganap ang makasaysayang pangyayari sa panulukan ng Silencio at Sociego, Sta. Mesa na naghudyat ng hindi pagkakaintindihan sa panig ng Amerikano kaya nilusob nila ang hukbong Pilipino?
- A. Enero 22, 1898
- B. Marso 5, 1899
- C. Pebrero 4, 1899
- Sino ang matapang na heneral sa hukbo ng mga Pilipino sa Unang Republika ng Pilipinas na lumaban sa panig ng Maynila pagkatapos idineklara ni Aguinaldo ang laban sa mga Amerikano?
- A. Heneral Gregorio H. del Pilar
- B. Heneral Antonio Luna
- C. Heneral Juanario Galut
Panuto: Pagsunud-sunurin ang mahahalagang pangyayari. Lagyan ng bilang 1 hanggang 5 sa patlang. Isulat sa sagutang-papel ang sagot.
_____ 1. Pagpapasinaya ng Kongreso ng Malolos _____ 2. Pagbabalik ni Aguinaldo sa Pilipinas _____ 3. Pagpapahayag ng Pamahalaang Diktatoryal _____ 4. Labanan sa Look ng Maynila _____ 5. Pagtatatag ni Aguinaldo ng Pamahalaang Rebolusyonaryo
Karagdagang Gawain
Panuto: Pagsunud-sunurin ang mahahalagang pangyayari. Lagyan ng bilang 1 hanggang 5 sa patlang. Isulat sa sagutang-papel ang sagot.
_____ 1. Pagpapasinaya ng Kongreso ng Malolos _____ 2. Pagbabalik ni Aguinaldo sa Pilipinas _____ 3. Pagpapahayag ng Pamahalaang Diktatoryal _____ 4. Labanan sa Look ng Maynila _____ 5. Pagtatatag ni Aguinaldo ng Pamahalaang Rebolusyonaryo
Aralin 2 Labanan sa Tirad Pass
Napag-aralan mo sa nakaraang modyul ang mga dahilan ng alitan sa panig ng sundalong Amerikano at sundalong Pilipino. Nalaman mo rin ang pangyayari sa makasaysayang lugar ng panulukan ng Silencio at Sociego, Sta. Mesa, Maynila. Nakilala mo si Heneral Antonio Luna, isa sa mga pinuno ng hukbong Pilipino na lumaban sa Maynila. Nalaman mo rin ang timeline ng digmaang Pilipino-Amerikano, na kung saan mahihinuha mo at matatandaan ang mahahalagang pangyayari sa pagdating, pakikipagkaibigan, pagdududa at pananakop ng mga Amerikano sa mga Pilipino. Sa modyul na ito, malalaman mo ang mga naganap sa buhay ni Aguinaldo, ang pagkahuli sa kaniya at ang mga pinunong Pilipino na lumaban para lamang sa kaniya. Sino-sino kaya sila?
Pagkatapos ng araling ito, inaasahang iyong:
- masusuri ang mga labanan sa iba’t ibang panig ng bansa maabot lang ang minimithing kalayaan;
- makikilala ang mga bayani sa madugong labanan sa Tirad Pass;
- malalaman ang bunga ng makasaysayang Digmaang Pilipino-Amerikano;
- malalaman ang pagkamatay ni Heneral Antonio Luna at ang naambag niya sa Digmaang Pilipino-Amerikano; at
- makikilala ang mga pinunong lumaban para sa kalayaan.
Balikan
Handa ka na bang balikan ang nakaraang aralin?
Panuto: Isulat ang salitang Tama kung wasto ang isinasaad ng pangungusap at Mali kung hindi. Isulat sa sagutang-papel ang sagot.
Walang alam si Aguinaldo tungkol sa lihim na kasunduan ng mga Español at Amerikano. Ang Kasunduan sa Paris na nilagdaan noong Disyembre 10, 1898 ay malugod na tinanggap ng mga Pilipino.
Ang Kasunduan sa Paris na nilagdaan noong Disyembre 10, 1898 ay malugod na tinanggap ng mga Pilipino.
May isang kawal na Pilipinong pinaputukan ng kawal na Amerikanong si William Grayson.
Nangyari ang alitan ng kawal na Pilipino at Amerikano sa San Juan del Monte.
Hiniling ni Aguinaldo kay Heneral Arthur MacArthur na ipatigil ang barilan sapagkat wala siyang utos na makipaglaban sa mga Amerikano.
Ang pagmamalabis ng mga Amerikano ay hindi pinalampas ng mga Pilipino.
Dahil sa lakas ng puwersa ng mga Amerikano, sila ay nagtagumpay na lubusang masakop ang bansa.
Umabot hanggang Visayas at Mindanao ang pakikipaglaban ng mga Pilipino sa mga Amerikano.
Sa labanan sa Malolos noong Marso 31, 1899 bumagsak ang kabisera ng Unang Republika ng Pilipinas.
Ang sagupaan ay nakarating hanggang Ilog Marikina at nabihag ng mga Amerikano pati ang mga karatig-bayan ng Pasig, Pateros at Guadalupe.
Tuklasin
Basahin ang tula na isinulat ni Mitzel M. Alvaran ng may damdamin.
Para Sa Kalayaan
Ano ba ang bayani para sa iyo?
Makikilala mo lang ba kung ito’y binabasa mo?
Pwede rin naman sa mga gurong nagtuturo,
Magagaling sila at paparangalan mo.
Mga bata tayo’y mag-isip isip na,
Dapat nating tularan ang angking ugali nila.
Kasipagan, talino at katapangan,
Pagpapakumbaba ay ginawa para sa tadhana.
Gregorio H. del Pilar, Bayani sa Pasong Tirad,
Sa paninindigan at pakikibaka, kahanga-hanga,
Sa pagtatangol sa Pangulong Emilio Aguinaldo,
Disiplina ay dala sa hukbo walang tatalo.
Buhay ay inalay sa pagtatanggol nito,
Makikita pagmamahal niya para sa Pilipino.
Sa bayang sinilangan itinatak ang kadakilaan,
Para sa kalayaan, buhay ibinuwis pa man.
Illustration on this page is made by Krisha Marie T. Paltu-ob and Stephen S. Moedin
Kabataan tayo na at magbago,
Yapak ng bayaning mahal ihayag mo.
Maging Maka-Diyos, Makakalikasan, Makabansa at Maka-Tao,
Ipakita mo para sa bansang may pagbabago.
Nabasa mo ba ang tula? Bakit kaya namatay si Heneral Gregorio H. del Pilar? Ano-ano kaya ang kaganapan sa buhay niya sa pagtatanggol sa Pangulong Aguinaldo?
Alamin sa sumusunod na hakbang ng modyul na ito.
Suriin
[illustration: portrait bust of Heneral Gregorio H. del Pilar in military collar and shoulder insignia]
Heneral Gregorio H. del Pilar
Ang Pasong Tirad
Nagkaroon ng malawakang labanan sa pagitan ng Pilipino at Amerikano pagkatapos ang labanan sa buong Luzon at nang napasakamay na ng mga Amerikano ang Malolos. Umabot hanggang Visayas at Mindanao ang pakikipaglaban ng mga Pilipino sa mga Amerikano. Sa Visayas, matapang na lumaban ang mga Pilipino ngunit isa-isa namang bumagsak ang mga pook doon tulad ng Iloilo at Cebu. Napasakamay ng mga Amerikano ang halos buong Visayas. Napakasidhi din ang pangyayari sa Balangiga, Samar na kumitil sa maraming buhay ng mga residente doon. Halos dalawang taon mahigit ang labanan ng mga Pilipino at Amerikano. Halos lahat ng mga pinunong militar ay sumuko.
Bago pa man napasailalim ang buong Visayas at Mindanao, ang buong Pilipinas ay tuluyan na nasa panganib ng tumakas si Aguinaldo. Una, inilipat sa San
Fernando, Pampanga ang kabisera. Nabihag ng mga Amerikano ang iba’t ibang bayan sa Luzon. Muling inilipat ni Aguinaldo ang pamahalaan sa Tarlac. Sinalakay rin ni MacArthur ang Tarlac at ito ay kanyang nabihag. Muling lumikas si Aguinaldo at nakarating sa Bayambang, Pangasinan. Buhat dito, nagpatuloy siya sa Kamlon, Timog Ilocos patungong Lalawigang Bulubundukin. Pagdating niya sa Bulubundukin, iniutos niya sa kanyang mga heneral na bumuo ng pangkat ng gerilya sapagkat wala silang laban sa mga mahuhusay na sandata ng mga Amerikano. Nahirapan ang mga Amerikanong sugpuin ang mga ito hanggang nakaisip sila na isagawa ang paraang sona. Dalawang taon ding tumagal ang samahang gerilya.
Dumating ang araw na kailangang iligtas ni Heneral Gregorio H. del Pilar si Aguinaldo sa Pasong Tirad. Dahil sa kahit anong paraan, tinutugis ng mga Amerikano si Aguinaldo. Nakarating ulit siya sa ilang bayan ng Pangasinan, sa hilagang Luzon, sa Cagayan Valley at sa Isabela. Sa Palanan, Isabela niya itinayo ang kanyang punong himpilan.
Naghanda si Heneral Gregorio H. del Pilar sa pagdating ng mga Amerikano. Balak nilang antalahin ang mga Amerikano upang mabigyan ng panahong makatakas si Aguinaldo at ang kanyang mga tauhan. Noong Disyembre 2, 1899 dumating ang mga Amerikano sa pamumuno ni Komandante Marsh at sila ay sinalubong ng mga putok. Umurong ang mga Amerikano at humanap sila ng ibang daan upang makaakyat sa bundok. Isang Igorot, si Juanario Galut, ang nagturo sa mga Amerikano ng isang lihim na daanan papunta sa itaas. Nabigla sina Heneral Gregorio H. del Pilar nang paputukan sila ng mga Amerikano. Namatay ang mga kawal na Pilipino, kasama si Heneral Gregorio H. del Pilar na nabaril sa leeg. Bumagsak ang magiting na heneral ng Pasong Tirad sa pagtatanggol kay Aguinaldo.
Pagyamanin
Panuto: Pagsunud-sunurin ang mahahalagang pangyayari. Lagyan ng bilang 1 hanggang 5 sa patlang. Isulat ang sagot sa sagutang-papel.
_____ 1. Tumakas si Aguinaldo kasama ang kanyang gabinete at inilipat sa San Fernando, Pampanga ang kabisera.
_____ 2. Dumating sa Lalawigang Bulubundukin si Aguinaldo at dito inutos niya sa kanyang mga heneral na bumuo ng pangkat na gerilya.
_____ 3. Muling lumikas si Aguinaldo at nakarating sa Bayambang, Pangasinan.
_____ 4. Walang nagawa si Aguinaldo kundi tumakas at magpalipat-lipat ng lalawigan, kasunod ng mga Amerikanong tumutugis sa kanya.
_____ 5. Nakarating sa Palanan, Isabela si Aguinaldo at dito niya itinayo ang kanyang punong himpilan.
Kinakailangang mapigil ang tumutugis na mga Amerikano sa paglikas ni Aguinaldo. Si General Gregorio H. del Pilar ang inatasang mamuno sa mapanganib na misyon. Kasama ang kanyang mga sundalo, hinintay ni Del Pilar ang mga Amerikano sa Pasong Tirad, Cervantes, Ilocos Sur noong Disyembre 2, 1899. Napili nila ang naturang lugar dahil mataas at mahihirapan ang mga kalaban na makita sila. Agad nagkaroon ng palitan ng putok nang namataan ng mga Pilipino ang mahigit 300 na sundalong Amerikano. Sa simula, nahirapan ang mga kalaban na makita ang mga Pilipino. Marami nang sundalong Amerikano ang natamaan at namatay. Sa kasamaang palad, isang Igorot, si Juanario Galut, ang nagturo sa Amerikano ng daan papunta sa itaas ng bundok. Nabigla sina Del Pilar ng paputukan sila ng mga Amerikano. Namatay ang mga sundalong Pilipino pati na si Gregorio H. del Pilar na nabaril sa leeg. Ito ang huling kaganapan sa buhay ng isang magiting na bayani na nagbuwis ng buhay upang ipagtanggol si Emilio Aguinaldo.
Isaisip
Isagawa
Mga Heneral sa Labanang Pilipino-Amerikano
Ipinakita ng mga Pilipinong sundalo ang kanilang katapangan. Kahit mga lumang riple, bolo at mga anting-anting lamang ang kanilang gamit ay hinarap nila nang buong giting ang mga Amerikanong sundalo. Nais sana ng Pamahalaang Aguinaldo sa tulong ni Pedro Paterno na pigilan ang lumalaganap na labanan. Nagmungkahi sila ng pakikipag-usap kay Gobernador Heneral Elwell Otis, ang Amerikanong gobernador militar sa Pilipinas, ngunit ito ay tumanggi. Sa ilalim ni Gob. Heneral Otis, naitatag ang pamahalaang militar. Lumaganap ang pagtugis ng mga Amerikano sa mga rebeldeng Pilipino sa paligid ng Maynila gaya ng La Loma, Quezon City; Maypajo, Caloocan City; at Daang Azcarraga (Claro M. Recto Avenue ngayon), Maynila. Isinunod nila ang pagkubkob sa kabisera ng Pamahalaang Rebolusyonaryo sa Malolos, Bulacan noong Marso 31, 1899. Hindi kaagad nadakip si Pangulong Aguinaldo at ang kanyang mga pangunahing tagapayo sa dahilang nailipat nila ang kabisera ng Rebolusyonaryong Pamahalaan sa San Isidro, Nueva Ecija. Nagpatuloy ang labanan at nagkaroon ng paghahati sa pagkapanalo sa pagitan ng mga Pilipino at Amerikano. Nanalo ang mga Pilipino sa Polo, Bulacan nang mapatalsik si Heneral Lloyd Wheaton at mapatay si Lt. Col. Harry Egbert. Sa Quingua (Plaridel) ay napagtagumpayan nina Heneral Gregorio H. del Pilar ang labanan at tinalo nila ang hukbo ni Maj. Franklin Bell at Col. John Miller Stotsenberg na kasamang nasawi sa labanan. Sa San Mateo, Rizal ay napatay si Heneral Henry Lawton ng grupo ni Heneral Licerio Geronimo.
Isang malungkot na pangyayari sa panahon ng digmaan ay ang pagkamatay ni Heneral Antonio Luna noong Hunyo, 1899 sa Cabanatuan. Ito ay nagdulot ng demoralisasyon sa hanay ng mga Pilipinong rebolusyonaryo. Ngunit hinihinala na ang pagkamatay niya ay may kaugnayan sa kanyang pagpaparusa sa Kawit Company ng insubordinasyon at sa tunggalian ng kapangyarihan sa loob ng Pamahalaang Aguinaldo.
Noong Nobyembre 1899, binuwag ni Pangulong Aguinaldo ang regular na hukbo ng mga rebolusyunaryo. Binuo niya ang isang desentralisadong kumando ng mga gerilya sa iba’t – ibang sonang militar. Naging mahirap sa mga sundalong Amerikano na dakpin ang mga Pilipinong Rebolusyonaryo. Ang mga ito ay malayang nakagagalaw sa mga sibilyang komunidad at itinatago ng mga mamamayan. Dahil dito, nagsimula ang pananakot at paghihigpit ng mga Amerikano sa mga sibilyan. Ayon kay Gregorio Zaide, may 200,000 sibilyan ang namatay dahil sa gutom at mga karamdamang dala ng digmaan. Ang pamahalaang Aguinaldo ay di gaanong naging epektibong awtoridad sa buong kapuluan kundi naging organisado at malakas lamang sa rehiyon ng Katalugan. Gayunpaman, lumaban ang mga Pilipinong taga Visayas at Mindanao at nanatili ang labanan sa mga kabundukan ng Iloilo, Cebu at Bohol.
Ang mga magtatanim ng tubo sa Negros ang isa sa mga grupo ng mga Pilipino na tuwirang tinanggap ang pamahalaang Amerikano. Gayunpaman, nadakip na si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa Palanan, Isabela. Patuloy pa rin ang mga labanan sa iba’t ibang bahagi ng bansa hanggang sa taong 1903. Sa Mindanao ay nagkaroon ng malaking hadlang ang Hukbong Amerikano dahil sa masidhing pagtutol ng mga Kristiyanong Pilipino na tanggapin ang pamamahala ng mga Amerikano.
Noong Agosto 1899 ay nagkaroon ng kasunduan sa pagitan nina Heneral John C. Bates, kinatawan ng Pamahalaang Amerikano, at Jamal-ul-Kiram II, Sultan ng Sulu, tungkol sa di pakikialam ng mga Amerikano sa nasabing isla. Subalit noong taong 1903, nagkaroon ng malaking impluwensya ang pamahalaang Amerikano sa mga lalawigan sa Mindanao. Tinulungan nila ang mga ito sa pagpapaunlad, naging maluwag ang mga patakarang ipinatupad, ipinagbawal at ginawang kasalanan sa batas ang pang-aalipin, nagtayo ng mga paaralang hindi Muslim ang kurikulum, at nagtatag ng mga pamahalaang lokal. Ang pamamahala ng mga Amerikano sa Mindanao ay umabot hanggang taong 1914. Naipatupad nila ang pagpapalit sa Batas Shariah o Batas Islamiko.
Noong Agosto 1899 …
Na kasamang nasawi sa labanan. Sa San Mateo, Rizal ay napatay si Heneral Henry Lawton ng grupo ni Heneral Licerio Geronimo.
Isang malungkot na pangyayari sa panahon ng digmaan ay ang pagkamatay ni Heneral Antonio Luna noong Hunyo, 1899 sa Cabanatuan. Ito ay nagdulot ng demoralisasyon sa hanay ng mga Pilipinong rebolusyonaryo. Ngunit hinihinala na ang pagkamatay niya ay may kaugnayan sa kanyang pagpaparusa sa Kawit Company ng insubordinasyon at sa tunggalian ng kapangyarihan sa loob ng Pamahalaang Aguinaldo.
Noong Nobyembre 1899, binuwag ni Pangulong Aguinaldo ang regular na hukbo ng mga rebolusyunaryo. Binuo niya ang isang desentralisadong kumando ng mga gerilya sa iba’t – ibang sonang militar. Naging mahirap sa mga sundalong Amerikano na dakpin ang mga Pilipinong Rebolusyonaryo. Ang mga ito ay malayang nakagagalaw sa mga sibilyang komunidad at itinatago ng mga mamamayan. Dahil dito, nagsimula ang pananakot at paghihigpit ng mga Amerikano sa mga sibilyan. Ayon kay Gregorio Zaide, may 200,000 sibilyan ang namatay dahil sa gutom at mga karamdamang dala ng digmaan. Ang pamahalaang Aguinaldo ay di gaanong naging epektibong awtoridad sa buong kapuluan kundi naging organisado at malakas lamang sa rehiyon ng Katalugan. Gayunpaman, lumaban ang mga Pilipinong taga Visayas at Mindanao at nanatili ang labanan sa mga kabundukan ng Iloilo, Cebu at Bohol.
Ang mga magtatanim ng tubo sa Negros ang isa sa mga grupo ng mga Pilipino na tuwirang tinanggap ang pamahalaang Amerikano. Gayunpaman, nadakip na si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa Palanan, Isabela. Patuloy pa rin ang mga labanan sa iba’t ibang bahagi ng bansa hanggang sa taong 1903. Sa Mindanao ay nagkaroon ng malaking hadlang ang Hukbong Amerikano dahil sa masidhing pagtutol ng mga Kristiyanong Pilipino na tanggapin ang pamamahala ng mga Amerikano.
Noong Agosto 1899 ay nagkaroon ng kasunduan sa pagitan nina Heneral John C. Bates, kinatawan ng Pamahalaang Amerikano, at Jamal-ul-Kiram II, Sultan ng Sulu, tungkol sa di pakikialam ng mga Amerikano sa nasabing isla. Subalit noong taong 1903, nagkaroon ng malaking impluwensya ang pamahalaang Amerikano sa mga lalawigan sa Mindanao. Tinulungan nila ang mga ito sa pagpapaunlad, naging maluwag ang mga patakarang ipinatupad, ipinagbawal at ginawang kasalanan sa batas ang pang-aalipin, nagtayo ng mga paaralang hindi Muslim ang kurikulum, at nagtatag ng mga pamahalaang lokal. Ang pamamahala ng mga Amerikano sa Mindanao ay umabot hanggang taong 1914. Naipatupad nila ang pagpapalit sa Batas Shariah o Batas Islamiko.
Panuto: May mga lugar na nagsisilbing tagapagpaalaala ng Digmaang Pilipino-Amerikano. Punan ang matrix sa ibaba ng mga pangalan ng mga heneral na Pilipino at opisyal na Amerikano na nagkaroon ng bahagi sa digmaang ito. Itapat ang kanilang pangalan sa mga lugar na naging bahagi ng labanan.
| Mga lugar na pinangyarihan ng labanan | Mga heneral na Pilipino at opisyal na Amerikano na nagkaroon ng kaugnayan sa labanang nangyari |
|---|---|
| 1. Tirad Pass, Cervantes, Ilocos Sur | |
| 2. Polo, Bulacan | |
| 3. Plaridel, Bulacan | |
| 4. San Mateo, Rizal | |
| 5. Cabanatuan, Nueva Ecija |
Tayahin
Panuto: Sino-sino ang tinutukoy ng mga pangungusap sa ibaba? Hanapin ang sagot sa kahon. Isulat ang letra ng tamang sagot sa sagutang-papel.
| A. Felipe Calderon | F. William Grayson | ||
| B. Apolinario Mabini | G. Arthur MacArthur | ||
| C. Emilio Aguinaldo | H. Ambrosio Rianzares Bautista | ||
| D. Gregorio H. del Pilar | I. Fermin Jaudenes | ||
| E. Cecilio Segismundo | J. Juanario Galut |
_______ 1. Pangulo ng Unang Republika
_______ 2. Bayani ng Pasong Tirad
_______ 3. Pilipinong nagturo sa kuta ni Aguinaldo
_______ 4. Kastilang kinasundo nang lihim nina Heneral W. Merritt at Almirante Dewey
_______ 5. Bumaril sa kawal na Pilipino sa panulukan ng Silencio at Sociego, Sta. Mesa, Maynila
_______ 6. Amerikanong heneral na nakabihag halos ng buong Luzon
_______ 7. Nagpayo kay Aguinaldo na magtatag ng pamahalaang diktatoryal
_______ 8. Punong tagapayo ni Aguinaldo
_______ 9. Sumulat ng Saligang Batas ng Malolos
_______ 10. Nagturo sa mga Amerikano ng isang lihim na daanan sa Pasong, Tirad
Karagdagang Gawain
Panuto: Sino ang bayani na iyong nakikita sa larawan? Ano ang kanyang naiambag sa Pamahalaang Pilipino sa panahon ng pananakop ng mga Amerikano? Isulat ang reaksyon mo sa iyong sagutang-papel.
[illustration: portrait of a man with dark hair in a high-collared uniform]
Illustration on this page is made by Krisha Marie T. Paltu-ob and Stephen S. Moedin
Aralin 3 Balangiga Massacre
Sa iyong napag-aralan sa una at pangalawang aralin, batid mo ang kadahilanan kung bakit lumaban ang mga Pilipino sa mga Amerikano. Napagalaman mo rin ang mahahalagang tao na lumaban at nagkaisa na tulungan si Emilio Aguinaldo upang makalayo sa mga Amerikano. Batid ng mga Pilipino na sasakupin ang Pilipinas kaya maraming buhay ang nabuwis sa mga Pilipino at Amerikano.
Pagkatapos ng araling ito, inaasahang iyong:
- makikilala ang mga pinunong Pilipino na nagpakita ng katapangan sa Balangiga;
- malalaman ang totoong plano ng mga pinunong Pilipino habang hinihintay nila ang mga Amerikano sa Balangiga;
- maiisa-isa ang mga ginawang hindi maganda ng pinunong Amerikano sa bayan ng Balangiga pagkatapos mangyari ang tinatawag na “Balangiga Massacre” nang sugurin at patayin ng mga sibilyan ang mga sundalong Amerikano; at
- maipapaliwanag ang plano ng mga Amerikano kung bakit nais nilang sakupin ang bayan ng Balangiga sa Samar.
Balikan
Panuto: Basahin ang sumusunod na tanong. Piliin ang letra ng tamang sagot. Isulat ang sagot sa sagutang-papel.
Sino ang Pilipinong heneral na napatay sa Cabanatuan, Nueva Ecija?
A. Henerel Antonio Luna
B. Heneral Gregorio del Pilar
C. Heneral Emilio AguinaldoSino ang Amerikanong heneral na namuno sa labanan sa Polo, Bulacan?
A. Heneral Lloyd Wheaton
B. Heneral Elwell Otis
C. Heneral Arthur MacArthurSino ang Pilipinong Heneral na namuno sa Cabanatuan, Nueva Ecija?
A. Heneral Antonio Luna
B. Heneral Gregorio H. del Pilar
C. Heneral Emilio AguinaldoSino ang Pilipinong Heneral na namuno sa Plaridel, Bulacan?
A. Heneral Antonio Luna
B. Heneral Gregorio H. del Pilar
C. Heneral Emilio AguinaldoSino ang Igorot na nagturo sa mga Amerikano ng isang lihim na daanan papunta sa itaas ng bundok kung saan nagtatago ang hukbo ni Gregorio H. del Pilar?
A. Juanario Galut
B. Felipe Calderon
C. Fermin Jaudenes
Tuklasin
Alam mo ba kung ano ang nangyari sa Balangiga, Eastern Samar? Noong September 28, 1901, nagkaroon ng madugong labanan sa pagitan ng mga sundalong Amerikano at mga taga Balangiga. Alamin mo kung paano nagplano ang mga pinunong Pilipino habang hinihintay nila ang mga Amerikano sa Balangiga.
Suriin
May grupo ng mga sundalong Amerikano ang inutusan ni Hen. Jacob Smith na patayin ang lahat ng mga lalaking nasa edad 10 pataas pagkatapos bumalik ang mga Amerikano sa Balangiga, Samar upang maghiganti sa pagkamatay ng mga kasamahang sundalo na pinatay ng mga nag aalsang Pilipino. Basahin ang kuwento sa likod ng Balangiga Massacre.
Balangiga Massacre, Balangiga, Eastern Samar
Sa kasagsagan ng pagdakip at pagpapasuko kay Hen. Emilio Aguinaldo sa Palanan, Isabela at paglagda ng pormal na pagsuko noong Abril 19, 1901, sumuko na rin ang iba pang mga pinuno na lumaban sa kalayaan ng bansa sa mga sundalong Amerikano. Ngunit sa bayan ng Balangiga, Eastern Samar nagtago si Vicente Lukban, pinuno ng mga rebeldeng Pilipino dito. Napag-alaman ng mga Amerikano na may marami itong kasamahan na nagtatago. Alam ng heneral ng sandatahang lakas ng Estados Unidos, si Robert C. Hughes, na mag-aalsa ang mga tao doon kaya naisipan niyang kailangan na pahirapan ang mga tao sa Balangiga. Kaya sinunog ang mga pananim doon upang tuluyang sumuko ang mga nagtatagong rebelde sa kadahilanan na wala na silang pagkukunan ng mga pagkain at panustos pinansyal.
Noong Agosto 1901 dumating ang taga-Company C ng 9th Infantry Regiment upang ipasara at pigilin ang suplay ng mga rebelde sa pamumuno ni Vicente Lukban. Sa hindi alam ng mga sundalong Amerikano, nagpadala ng sulat ang Alkalde Mayor ng Balangiga na si Pedro Abayan kay Vicente Lukban na sa pagdating ng mga Amerikano ay lilinlangin lamang nila ang mga ito. Sa pamamagitan ng maluwalhating pagtanggap, mag-aalsa sila sa oras na makakuha ng pagkakataon. Hindi nakitaan ng agresyon ang mga residente ng Balangiga sa unang buwan ng presensiya ng mga Amerikano at nakisama pa ito sa pag-iinuman ng tuba at paglalaro ng baseball. Tumaas ang tensyon ng mga residente nang ipag-utos ng kapitang Amerikano na si Kapitan Thomas W. Conwell na maglinis ng kapaligaran upang maging maganda sa pagdating ng isang mataas na pinuno ng Estados Unidos. Hindi intensyon na nasira ng mga tao ang mga pananim na pinagkukunan ng pagkain ng mga rebelde sa ilalim ni Lukban. Noong Setyembre 8, 1901, ipinadala ni Lukban ang halos 400 na kasamahan niya upang mabigyan ng leksyon ang mga tao na nakasira ng mga pananim at pati na rin ang pakikipagkaibigan nila sa mga sundalong Amerikano. Pumagitan si Kapitan Eugenio Daza at ang Paring si Donato Gimbal Libut at naghupa ang tensyon.
Nakarating kay Kapitan Thomas Conwell ang nangyari at ipinadakip niya ang pinaghihinalaang 80 kalalakihan. Ikinulong ang mga ito ng isang araw, hindi pinakain at kinuha ang kanilang mga itak. Lingid sa kanilang ginawa, nagplano ng pag-aalsa sina Valeriano Abanador, hepe ng pulis sa Balangiga at Kapitan Daza sa araw ng kapistahan. Noong umaga ng Setyembre 28, 1901, habang umiinom ng kape ang mga sundalo at ang mga nakulong na kalalakihan ay naglilinis na walang kalam-alam sa mangyayari, biglang inagaw ni Abanador ang riple ng sundalong Amerikano na si Private Adolf Gamblin, pinukpok ito sa ulo saka pinaputok ang riple, hudyat ng pag-aalsa sabay sa pagpatunog ng kampana ng simbahan. Halos 500 kasama ang mga nakulong ang lumabas dala ang mga itak at inagaw ang mga armas ng mga sundalong Amerikano. Maraming sundalong Amerikano ang lumaban gamit lamang ang kahit na anong mahawakan. Pinasok din ng mga residente ang tinitirhan ng mga opisyal ng mga sundalong Amerikano at pinatay ang tatlong opisyal na nandoon. Nang nahimasmasan si Private Gamblin sa pagkakapukpok ng ulo nito, kinuha niya ang kanyang riple at namaril ng ibang residente, sa pagkagulat ni Abanador pinaalis niya ang lahat ng residente upang magtago. Sa pangyayaring ito, nagmistulang walang tao ang lugar ng Balangiga. Inilibing ng ilang mga residente ang namatay nilang kasamahan at agad nilang nilisan ang lugar. Sa 74 na bilang ng taga-Company C, 36 ang namatay kasama na si Kapitan Thomas W. Conwell, 1st Lt. Edward A. Bumpus at Maj. Richard S. Griswold; 22 ang nasugatan, apat ang nawawala, walo ang namatay dahil sa sugat at apat lamang ang mga nakaligtas na hindi nasugatan.
Umabot ang balita sa mga Amerikano na nakatalaga sa base at naglayag ito papuntang Balangiga, sakay ng SS Pittsburg ng mga sundalo ng Company G. Inilibing nila ang kasamahan nilang namatay at agad na sinunog ang bahay na
walang katao-tao. Agad na nag-utos ang noo’y pangulo ng Estados Unidos na si Pangulong Theodore Roosevelt sa nakatalagang gobernador ng Pilipinas na ayusin ang isla ng Samar. Itinalaga si Bgdr. Gen. Jacob H. Smith na agad na nag-utos sa kay Maj. Littleton Waller na patahimikin ang buong isla ng Samar. Ito ang ibinigay na utos sa kanya: “I want no prisoners. I wish you to kill and burn, the more you kill and burn the better it please me… The entire of Samar will be made into a howling wilderness.“
Sa inutos na ito ni Heneral Jacob Smith, tinawag siyang Heneral Jacob “Howling Wilderness” Smith. Nag-utos siya na patayin ang lahat na tao na kayang magdala ng armas laban sa mga sundalong Amerikano, 10 taong gulang pataas. Hinanap ng mga sundalong Amerikano ang mga posibleng pumatay sa kasamahan nila, lalung-lalo na si Vicente Lukban ngunit nabigo silang madakip ito. Sa pangyayaring ito, 225 na kabahayan ang nasunog, 33 kalabaw ang kanilang binaril at 39 na tao ang kanilang pinatay. Sa pangyayaring ito pinatanggal sa posisyon nila si Heneral Jacob Smith at si Maj. Littleton Waller.
Panuto: Ibigay ang kontribusyon ng mga pinuno sa Balangiga sa pag-aalsa laban sa mga Amerikano.
| Pinuno ng Balangiga | Kontribusyon |
|---|---|
| 1. Vicente Lukban | |
| 2. Pedro Abayan | |
| 3. Eugenio Daza | |
| 4. Donato Gimbal Libut | |
| 5. Valeriano Abanador |
Pagyamanin
Gawain 1
Panuto: Sagutin ang mga tanong. Ilagay ang sagot sa sagutang-papel.
- Bakit nagplano ng pag-aalsa ang mga taga-Balangiga?
- Sa iyong palagay, ano ang layunin ng mga sundalong Amerikano sa pagsakop sa Balangiga, Samar?
- Anong pangyayari ang naghudyat sa pagtunog ng kampana ng simbahan?
- Ano ang patunay ng pakikisama ng mga residente ng Balangiga sa mga sundalong Amerikano?
- Anong mga pangyayari ang naganap pagkatapos ng pagpatay sa mga sundalong Amerikano ng mga residente?
Gawain 2
Panuto: Suriin at isulat sa sagutang-papel kung Tama o Mali ang sinasabi ng bawat pangungusap. Isulat ang tamang sagot kung ito ay mali. Isulat ang mga sagot sa sagutang-papel.
_____ 1. Nag-utos ang heneral ng Estados Unidos na si Robert C. Hughes na sirain ang pananim ng pinagkukunan ng pagkain ng mga taga-Balangiga.
_____ 2. Noong Abril 29, 1901 nang lumagda si Emilio Aguinaldo sa isang pahayag nang pagsuko.
_____ 3. Nakisama nang maayos ang mga residente sa Balangiga ng dumating ang mga Amerikano.
_____ 4. Pinasara ang mga mahahalagang daungan ng barko sa Base, Balangiga.
_____ 5. Namatay ang sundalong si Private Adolf Gamblin nang pukpukin ng riple ni Valeriano Abanador.
Isaisip
Ang tinatawag na Balangiga Massacre ay ang pag-aalsa ng mga residente ng Balangiga sa mga sundalong Amerikano na noo’y hinahanap si Vicente Lucban sa buong Samar. Ang pag-aalsa ay nangyari noong Setyembre 28, 1901. Pinagplanuhan nina Valeriano Abanador, hepe ng Balangiga, at ni Kapitan Eugenio Daza ang mangyayari nang umagang iyon habang kumakain ng agahan ang mga sundalong Amerikano. Sinimulan ito sa pag-agaw ni Abanador sa riple ni Private Adolf Gamblin, pinukpok ito sa ulo, at nagpapaputok, hudyat para patunugin ang kampana ng simbahan at paglabasan ng halos 500 mamamayang may dala-dalang itak na sumugod sa mga sundalong Amerikano na hindi nakapaghanda. Pinasok at pinatay ng mga residente ang bahay na tinitirhan ng tatlong opisyal na nandoon. Nang nahimasmasan sa pagkapalo si Private Gamblin, nagpaputok din ito at namaril ng mga residente. Dahil dito umalis ang lahat ng mga residente sa lugar na pinangyarihan.
Isagawa
Alin sa sumusunod na gawain ang nagpapakita ng diwang makabansa o makabayan?
Panuto: Isulat mo ang ☺ kung nagpapakita ng diwang makabayan at ☹ kung hindi. Gawin mo ito sa iyong kuwadernong sagutan.
[transcriber’s note: the smiley and frowning faces in the table header and the instruction are printed as icons; they are shown here as ☺ and ☹]
| Mga Gawain | ☺ | ☹ |
|---|---|---|
| 1. Sinusubaybayan ko ang mga kaganapan at pangyayari sa pamahalaan at sa bansa. | ||
| 2. Nakikilahok ako sa proyekto na naglalayong mapabuti at mapaunlad ang bansa. | ||
| 3. Nagsisikap akong mapaunlad ang aking sarili sa pamamamagitan ng pagkatuto ng maraming kapaki-pakinabang na kaalaman at kasanayan. | ||
| 4. Nagtitiwala ako sa aking sarili at sa aking mga kakayahan at naniniwala ako na may magagawa ako para sa bayan. | ||
| 5. Naniniwala at nagtitiwala ako sa mga lider na namumuno sa ating pamahalaan. |
Tayahin
Panuto: Sagutin ang sumusunod na katanungan. Isulat sa sagutang-papel ang tinutukoy ng sumusunod na pahayag.
- Ano ang dahilan kung bakit tumaas ang tensiyon sa pagitan ng residente ng Balangiga at ng mga sundalong Amerikano?
- Ano ang petsa kung kailan nagpadala si Vicente Lukban ng kanyang mga tauhan upang mabigyan ng leksyon ang mga tao na nakasama sa pagsira ng pananim?
- Sino ang pinuno ng mga sundalong Amerikano na ipinadala sa Balangiga?
- Ano ang dahilan kung bakit nagsi-alisan ang mga residente ng Balangiga pagkatapos nilang pinatay ang mga sundalong Amerikano?
- Ano ang mensahe ng heneral ng Estados Unidos na si Hen. Jacob Smith pagkatapos malaman ang kaguluhan na umabot sa pagkamatay ng mga Amerikanong sundalo?
Karagdagang Gawain
Magbigay ng reaksyon tungkol sa pangyayaring naganap sa Balangiga. Sang-ayon ba kayo na tinawag na “Balangiga Massacre” ang pag-aalsa ng mga residente na pumatay sa mga 39 na sundalong Amerikano, paghiganti ng mga sundalong Amerikano, at pagpatay sa mga kalalakihan, pagsunog sa mga bahay at namaril ng mga hayop alinsunod sa utos ni Hen. Jacob Smith? Isulat ang reaksyon mo sa sagutang-papel.
Susi sa Pagwawasto: Aralin 1
[transcriber’s note: the answer key table is printed upside down on this page; the rows below follow the printed columns]
| Subukin | Balikan | Tuklasin | Suriin | Pagyamanin | Tayahin | Karagdagang Gawain | Isagawa |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. A | 1. Mali | 1. 5 | 1. Pangyayaring tuluyang sumira sa relasyong Pilipino-Amerikano nang barilin at patayin ni Private William Walter M. Grayson ang isa sa apat na sundalong Pilipino. | 1. MALI | 1. A | 1. 5 | 1. Naganap ang makasaysayang labanan sa Look ng Maynila |
| 2. B | 2. Tama | 2. 1 | 2. Ang hindi pagkilala ng Amerika sa Republika | 2. MALI | 2. C | 2. 2 | 2. Naganap ang Mock battle sa Maynila |
| 3. C | 3. Mali | 3. 3 | 3. Ang pagbaril at pagpatay ni Private William Walter M. Grayson sa isa sa apat na sundalong Pilipino. | 3. TAMA | 3. A | 3. 3 | 3. Paglagda sa Kasunduan sa Paris |
| 4. A | 4. Mali | 4. 2 | 4. Dahil bumagsak sa kamay ng Amerikano ang Malolos, ang Kabisera ng Republika. | 4. TAMA | 4. C | 4. 1 | 4. Itinatag ang Unang Republika sa Malolos |
| 5. A | 5. Tama | 5. 4 | 5. TAMA | 5. B | 5. 4 | 5. Binaril at pinatay ni Private William Walter M. Grayson ang isang sundalong Amerikano na hindi kinilala ng mga sundalong Pilipino sa Digmaang Pilipino-Amerikano na nagpasimula [?] | |
| 6. B | 6. Bumagsak sa kamay ng Amerikano ang Malolos | ||||||
| 7. C | |||||||
| 8. A | |||||||
| 9. A | |||||||
| 10. C |
Susi sa Pagwawasto: Aralin 2
[transcriber’s note: the answer key is printed upside down on this page; the Balikan, Isagawa, Pagyamanin, and Tayahin columns are shown side by side]
| Balikan | Isagawa | Pagyamanin | Tayahin |
|---|---|---|---|
| 1. Tama | 1. Heneral Gregorio H. del Pilar | 1. 2 | 1. C |
| 2. Mali | 2. Heneral Lloyd Wheaton/Lt. Col. Harry Egbert [?] | 2. 3 | 2. D |
| 3. Tama | 3. Heneral Gregorio H. del Pilar/Major Franklin Bell/Col. John Miller Stotsenberg | 3. 4 | 3. E |
| 4. Mali | 4. Heneral Licerio Geronimo/Heneral Henry Lawton | 4. 1 | 4. I |
| 5. Mali | 5. Heneral Antonio Luna | 5. 5 | 5. F |
| 6. Tama | 6. G | ||
| 7. Tama | 7. A | ||
| 8. Tama | 8. B | ||
| 9. Tama | 9. H | ||
| 10. Tama | 10. J |
Susi sa Pagwawasto: Aralin 3
[transcriber’s note: the answer key is printed upside down on this page]
Balikan
- A 2. A 3. C 4. B 5. A
Suriin
- Vicente Lukban – lider na namahala sa isla ng Samar
- Pedro Abayan – Alkalde Mayor ng Balangiga at sumulat kay Vicente Lukban na lilinlangin nila ang mga Amerikano sa pamamamagitan ng pagtanggap sa kanila upang hindi maghinala ang mga Amerikano sa balak na pag-aalsa
- Eugenio Daza – Kapitan sa Balangiga at nagpahupa ng tensyon na namagitan sa mga rebeldeng pinadala ni Lukban at sa mga residenteng hindi gusto na masira ang mga pananim nila
- Donato Gimbal Libut – pari sa Balangiga at kasama ni Kapitan Daza na namagitan
- Valeriano Abanador – hepe ng pulis at nagpaplano ng pag-aalsa; ang unang umagaw ng riple at nagpukpok sa sundalong Amerikano at nagpaputok nito hudyat ng pagpatunog ng kampana ng simbahan
Isagawa
- masayang mukha
- masayang mukha
- masayang mukha
- masayang mukha
- masayang mukha
Pagyamanin
Gawain 1
- Hindi gusto ng mga tao sa Balangiga ang pagsakop ng mga Amerikano, kaya dala nang pag-aapi nila at pagkulong sa mga 80 residenteng nagkaroon ng galit sa Amerikano ang mga taong bayan at pagplanong pag-alsa.
- Layunin ng mga Amerikano na madakip si Lukban.
- Hudyat nang pag-alsa ng mga residente sa mga Amerikano.
- Maluwalhating pagdating ng mga Amerikanong taga Company A [?]; pakikipag-inuman ng tuba; paglaro ng baseball
- Pagbaril sa mga kalabaw; pagsunog sa mga bahay; paglilibing sa mga kasamahang Amerikano; at pagpatay sa mga kalalakihan na may edad 10 pataas.
Tayahin
- Pagbisita ng isang inspector heneral ng Amerika
- 18 Setyembre 1901
- Kapitan Thomas W. Cowell
- Pagbabaril ni Private Gamblin
- “I want no prisoner, I wish you to kill and burn, the more you kill and burn the better it will please me… The entire of Samar will be made a howling wilderness”
Gawain 2
- Tama
- Mali (19 Abril 1901)
- Tama
- Tama
- Mali (buhay)
Karagdagang Gawain
(Guro ang magwawasto)
Sanggunian
Alvenia P. Palu-ay. Makabayan Kasaysayang Pilipino 5: Quezon City: LG & M Corporation, 2010, 129-132.
Ethel H. Estrella, Ruben M. Milanbilang, and Natividad Reynaldo. Pilipinas Perlas ng Silanganan Bayan ng Magiting 5: Sta. Ana: Innovative Educational Materials, Inc. 2002, 153-171.
Estrelita B. Capiña and Gloria P. Barrientos. Pilipinas: Bansang Malaya 5 (Heograpiya, Kasaysayan at Sibika): Quezon City: SD Publications, Inc., 2000, 118-131.
Juan Alvin B. Tiamson. Pilipinas Serye ng Heograpiya, Kasaysayan, at Sibika 6: Sampaloc, St. Augustine Publications, Inc., 2009, 178-197.
Para sa mga katanungan o puna, sumulat o tumawag sa:
Department of Education – Bureau of Learning Resources (DepEd-BLR)
Ground Floor, Bonifacio Bldg., DepEd Complex Meralco Avenue, Pasig City, Philippines 1600
Telefax: (632) 8634-1072; 8634-1054; 8631-4985
Email Address: blr.lrqad@deped.gov.ph * blr.lrpd@deped.gov.ph
Leave a Reply