This is Module 3 of Learning Strand 1, Kasanayang Pangkomunikasyon sa Filipino (communication skills in Filipino), from the ALS Accreditation and Equivalency Program for Junior High School. Its title, “Ano ang Nais mong Iparating?” (what do you want to say?), points to its focus: where words come from, how new words are formed, and how to understand figurative expressions. It was produced by DepEd and the UNESCO Office in Jakarta, with funding from the Korea International Cooperation Agency (KOICA), for ALS learners who study at their own pace.
On this page 6 sections
What learners will learn
By the end of the module, learners are expected to:
- Explain the origin of a word (etimolohiya, or etymology) (LS1CS/FIL-PB-PPD-JHS-24)
- Identify the root word (payak na salita) in a word with affixes (salitang maylapi) (LS1CS/FIL-PB-PPD-JHS-25)
- Identify and give the meaning of figurative words (matatalinghagang salita) used in sentences, stories, legends, poems, and statements they read (LS1CS/FIL-PB-PPD-MT/JHS-20)
Lesson 1 also integrates an English competency: finding the meaning of unfamiliar words (LS1CS/EN-V-PSC-JHS-10).
Lessons in this module
- Aralin 1: Ang Etimolohiya ng mga Salita (the etymology of words). Through the essay “Chikadora,” learners trace how the Spanish word chica (small) became the Filipino tsika (small talk) and later chikadora (gossip).
- Aralin 2: Ang Salitang-ugat at Paglalapi (root words and adding affixes). Learners see how affixes change a root word’s form and meaning, using a tree diagram of roots and leaves.
- Aralin 3: Mga Matatalinghagang Salita (figurative words). Through the story “Biyaheng Pangarap” and the fable “Korona,” learners find and explain figurative expressions and euphemisms.
Key ideas in the module
Etymology: where Filipino words come from
The module defines etimolohiya as the study of a word’s history and how its form and meaning change over time. The term comes from the Greek etumologia, meaning “has a meaning.” Many Filipino words were borrowed because Spain, the United States, and Japan once ruled the country, and because of early trade with China. Examples from the module:
| Source language | Filipino word | Original word |
|---|---|---|
| Spanish | kumusta, panyo, silya, lapis | cómo estás, paño, silla, lápiz |
| Chinese | susi, bimpo, suki, lumpiya | sosi, binpo, chukhe, lunpia |
| Japanese | dyak-en-poy, katol, karaoke | jakenpoy, katorisenko, karaoke |
| English | drayber, titser, tambay, keyk | driver, teacher, stand by, cake |
The module compares borrowing to Filipino-style spaghetti: we kept the name but gave it our own flavor, just as we took chica and gave it a new meaning.
Root words and the five kinds of affixes
A payak na salita (simple word) is the root word alone, with no affix. Paglalapi is joining an affix (panlapi) to a root to form a new word, as in sugat + -an = sugatan. The module names five types:
- Unlapi (prefix): ma- + ganda = maganda
- Gitlapi (infix): k-um-ita, s-in-ulat
- Hulapi (suffix): dila + -an = dilaan; mahal + -in = mahalin
- Kabilaan (prefix and suffix): maglambingan, nahirapan
- Laguhan (prefix, infix, and suffix): pinagsumigawan, pinagsumikapan
Figurative words and euphemisms
Matatalinghagang salita are ordinary words or expressions that carry another meaning, including tayutay (figures of speech), sawikain or idyoma (idioms), and salawikain (proverbs). Many are used as euphemisms (eupemismo), gentler ways to say something harsh, shocking, or embarrassing. For example, saying “tawag ng kalikasan” (call of nature) instead of naming the need directly, or “butas ang bulsa” (a hole in the pocket) instead of “wala akong pera” (I have no money). Other examples include balat-sibuyas (onion-skinned, meaning sensitive), nagsusunog ng kilay (burning the eyebrows, meaning studying hard), and ningas-kugon (good only at the start).
How to use this module
The module follows the same parts in each lesson: Layunin (objectives), Tuklasin (explore), Suriin (discussion), Linangin (practice), and Isagawa (apply). It ends with Tandaan Mo (summary), Pagtataya (final assessment), Susi sa Pagwawasto (answer key), Talahulugan (glossary), and Sanggunian (references).
- Learners: Answer the Subukin (pretest) first. If you get 100%, the module says you may skip that part. Write on separate paper, not on the module. Check the answer key only after finishing each activity. Several tasks are graded with a 15-point rubric on content, organization of ideas, and correct spelling, punctuation, and sentence structure. Finish the Pagtataya before moving on to the next module.
- Parents: Encourage honesty when your child checks answers, and remind them to finish one activity before starting the next.
- Teachers and ALS facilitators: Learners are asked to return the module once all activities are done and to consult you when they find an activity difficult. Some tasks, such as researching words like jologs and selfie or listing borrowed words found at home, accept any answer that fits the rubric.
Frequently asked questions
Who is this module for?
It is for learners in the ALS Accreditation and Equivalency Program at the Junior High School level, under Learning Strand 1: Kasanayang Pangkomunikasyon sa Filipino.
What lessons does Module 3 cover?
It has three lessons: the etymology of words, root words and affixes (salitang-ugat at paglalapi), and figurative words (matatalinghagang salita).
Does the module have an answer key?
Yes. The Susi sa Pagwawasto gives answers for the pretest, the lesson activities, and the final assessment. For open-ended tasks, any answer that fits the rubric is accepted.
What is the difference between a figurative expression and a euphemism?
A figurative expression uses ordinary words with a hidden meaning. A euphemism is a figurative expression used to soften words that are harsh, rude, or embarrassing, such as butas ang bulsa instead of saying you have no money.
What are the five types of affixes in Lesson 2?
Unlapi (prefix), gitlapi (infix), hulapi (suffix), kabilaan (prefix and suffix), and laguhan (prefix, infix, and suffix).
Full text of the module
The text below is a transcription of the PDF above, as printed.
PAG-AARI NG PAMAHALAAN HINDI IPINAGBIBILI
SECONDARY JHS
LEARNING STRAND 1 KASANAYANG PANGKOMUNIKASYON SA FILIPINO
MODYUL 3: ANO ANG NAIS MONG IPARATING?
ALS Accreditation and Equivalency Program: Junior High School
[illustration: yellow line drawing of a young man with a sunburst headdress and a woman in a crown and traditional dress, with a hand holding a map of the Philippines, flowers, and stars; UNESCO and KOICA logos at bottom]
KASANAYANG PANGKOMUNIKASYON SA FILIPINO
MODYUL 3
ANO ANG NAIS MONG IPARATING?
LEARNING STRAND 1
KASANAYANG PANGKOMUNIKASYON SA FILIPINO MODYUL 3
ALS Accreditation and Equivalency Program: Junior High School Learning Strand 1: Kasanayang Pangkomunikasyon sa Filipino Modyul 3: Ano ang Nais mong Iparating?
Inilimbag ng United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization UNESCO Office, Jakarta taong 2020 Jalan Galuh II No. 5, Kebayoran Baru, Jakarta, Indonesia
and
Kagawaran ng Edukasyon DepEd Complex, Meralco Avenue, Pasig City, Philippines
Karapatang sipi © UNESCO and DepEd 2020
Ang publikasyon na ito ay magagamit sa ilalim ng Attribution-Share Alike 3.0 IGO (CC-BY-SA) 3.0 IGO) license (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/igo/). Kaakibat ng paggamit ng nilalaman ng publikasyon ito, ang mga gumagamit ay tatanggapin ang mga tuntunin sa paggamit ng UNESCO Open Access Repository (http://www.unesco. org/open-access/terms-use-ccbysa-en).
Ang lahat ng materyal na iprinisinta sa kabuoan ng publikasyon na ito ay hindi nagpapahiwatig at nagpapahayag ng anumang opinyon ng kahit na sinomang parte ng UNESCO sa usapin ng legal na katayuan ng anumang bansa, teritoryo, lungsod o lugar, mga awtoridad nito, o kahit na ang mga hanggahan nito.
Ang pagpili ng mga materyal at opinyon na nakapaloob sa publikasyon ay responsibilidad ng mga manunulat at hindi ng UNESCO.
Ang modyul na ito ay ginawa at inilimbag para sa proyektong “Better Life for Out-of-School Girls to Fight Against Poverty and Injustice in the Philippines” na may suportang pampinansyal mula sa Korea International Cooperation Agency.
Inilimbag ng APC Printers Corporation Inilimbag sa Makati City, Philippines
ISBN 888-888-8888-88-8
DEVELOPMENT TEAM
| Name | Role |
|---|---|
| Jenelyn Marasigan Baylon | Master Teacher I, ALS Task Force (On-detail) |
| Kristine Lee S. Lumanog | Education Program Specialist II, ALS Task Force (On-detail) |
| Judy R. Mendoza | Project Development Officer III, Bureau of Learning Resources |
| Reyangie V. Sandoval | Education Program Specialist II, Bureau of Learning Resources |
| Josephine C. Intino | Senior Education Program Specialist, Bureau of Curriculum Development |
| Eric U. Labre | Senior Education Program Specialist, Bureau of Learning Resources |
| Roderick P. Corpuz | Supervising Education Program Specialist, ALS Task Force |
| Daisy Asuncion O. Santos | Chief Education Program Specialist, Bureau of Learning Resources |
| Marilette R. Almayda | Director III/Head, ALS Task Force |
| Ariz Delson Acay D. Cawilan | Officer-In-Charge, Office of the Director IV, Bureau of Learning Resources |
| G. H. S. Ambat | Assistant Secretary for Alternative Learning System Program and Task Force |
| Tonisito M. C. Umali | Undersecretary for Legislative Liaison Office, External Partnership Service and Project Management Service |
| Leonor Magtolis Briones | Secretary |
| Name | Role |
|---|---|
| Nanette Amongol | Author |
| Chinita Ann Francisco | Content Expert |
| Bernadette Sison | Admin and Finance Staff |
| Mildred Parbo | Project Lead |
| Ma. Teresita Medado | President |
Content and Language Evaluators and Instructional Design Reviewer
| Name | Role |
|---|---|
| Joselito D. Daguison | Schools Division Office of Pangasinan I, Department of Education |
| Mary Ann C. Macaranas | Pangasinan State University |
| Rechie O. Salcedo | Schools Division Office of Iriga City, Bicol Region, Department of Education |
| Name | Role |
|---|---|
| Ade Sandra | Admin and Finance Assistant |
| Rusyda Djamhur | Project Assistant |
| Marmon Abutas Pagunsan | National Project Consultant |
| Remegio Alquitran | National Project Officer |
| Maria Karisma Bea Agarao | National Programme Coordinator |
| Mee Young Choi | Head of Education Unit |
| Shahbaz Khan | Director and Representative |
Gabay sa Gagamit
Para sa mag-aaral:
Malugod na pagtanggap sa Learning Strand 1 Filipino ng Alternative Learning System (ALS) Junior High School Modyul para sa araling Ano ang Nais mong Iparating?
Ang modyul na ito ay ginawa bilang tugon sa iyong pangangailangan. Layunin nitong matulungan ka sa iyong pag-aaral sa iyong sariling pamamaraan at bilis ng pagkatuto. Hangad din nito na madulutan ka ng mga makabuluhang oportunidad sa pagkatuto.
Ang modyul na ito ay may mga bahagi at icon na dapat mong maunawaan.
[illustration: icon] Kilalanin Sa bahaging ito, malalaman mo ang mga dapat mong matutuhan sa modyul.
[illustration: icon] Subukin Sa pagsusulit na ito, makikita natin kung ano na ang kaalaman mo sa aralin ng modyul. Kung nakuha mo ang lahat ng tamang sagot (100%), maaari mong laktawan ang bahaging ito ng modyul.
[illustration: icon] Layunin Ang seksyon na ito ay nagbibigay ng maikling talakayan ukol sa aralin. Nilalayon nitong matulungan kang matuklasan at maunawaan ang mga bagong konsepto at kasanayan.
[illustration: icon] Tuklasin Sa bahaging ito, ang bagong aralin ay ipakikilala sa iyo sa maraming paraan tulad ng isang kuwento, awitin, tula, pambukas na suliranin, gawain, o isang sitwasyon.
[illustration: icon] Suriin Sa seksyong ito, bibigyan ka ng maikling pagtalakay sa aralin. Layunin nitong matulungan kang maunawaan ang bagong konsepto at mga kasanayan.
[illustration: icon] Linangin Binubuo ito ng mga gawain para sa malayang pagsasanay upang mapagtibay ang iyong pang-unawa at mga kasanayan sa paksa. Maaari mong iwasto ang mga sagot mo sa pagsasanay gamit ang susi sa pagwawasto sa huling bahagi ng modyul.
[illustration: icon] Isagawa Ito ay naglalaman ng gawaing makatutulong sa iyo upang maisalin ang bagong kaalaman o kasanayan sa tunay na sitwasyon o realidad ng buhay.
[illustration: icon] Tandaan Mo Dito matatagpuan ang mga buod ng mga aralin sa modyul na ito.
[illustration: icon] Pagtataya Ito ay gawain na naglalayong matasa o masukat ang antas ng pagkatuto sa pagkamit ng natutuhang kompetensi.
Susi sa Pagwawasto Naglalaman ito ng mga tamang sagot sa lahat ng mga gawain sa modyul.
Talahulugan Ang bahaging ito ang nagbibigay ng impormasyon ukol sa kahulugan ng mga salitang ginamit sa modyul na ito.
Sa katapusan ng modyul na ito, makikita mo rin ang:
Sanggunian Ito ang talaan ng lahat ng pinagkuhanan sa paglikha o paglinang ng modyul na ito.
Ang sumusunod ay mahahalagang paalala sa paggamit ng modyul na ito:
- Gamitin ang modyul nang may pag-iingat. Huwag lalagyan ng anumang marka o sulat ang anumang bahagi ng modyul. Gumamit ng hiwalay na papel sa pagsagot sa mga pagsasanay.
- Huwag kalimutang sagutin ang Subukin bago lumipat sa iba pang gawaing napapaloob sa modyul.
- Basahing mabuti ang mga panuto bago gawin ang bawat pagsasanay.
- Obserbahan ang katapatan at integridad sa pagsasagawa ng mga gawain at sa pagwawasto ng mga kasagutan.
- Tapusin ang kasalukuyang gawain bago pumunta sa iba pang pagsasanay.
- Pakibalik ang modyul na ito sa iyong guro o tagapagdaloy kung tapos nang sagutin ang lahat ng pagsasanay.
Kung sakaling ikaw ay mahirapang sagutin ang mga gawain sa modyul na ito, huwag mag-aalinlangang konsultahin ang iyong guro o tagapagdaloy. Laging itanim sa iyong isipang hindi ka nag-iisa.
Umaasa kami, sa pamamagitan ng modyul na ito, makararanas ka ng makahulugang pagkatuto at makakukuha ka ng malalim na pang-unawa sa kaugnay na mga kompetensi. Kaya mo ito!
NILALAMAN
| Section | Page |
|---|---|
| Kilalanin | 1 |
| Subukin | 3 |
| ARALIN 1: Etimolohiya ng Salita | 6 |
| Layunin | 6 |
| Tuklasin | 7 |
| Suriin | 9 |
| Linangin | 14 |
| Isagawa | 15 |
| ARALIN 2: Salitang-ugat at Paglalapi | 17 |
| Layunin | 17 |
| Tuklasin | 18 |
| Suriin | 19 |
| Linangin | 22 |
| Isagawa | 23 |
| ARALIN 3: Matatalinghagang Salita | 24 |
| Layunin | 24 |
| Tuklasin | 25 |
| Suriin | 28 |
| Linangin | 32 |
| Isagawa | 36 |
Nilalaman
Tandaan Mo 38
Pagtataya 40
Susi sa Pagwawasto 44
Talahulugan 52
Sanggunian 54
Modyul 3 Kilalanin
Kumusta? Handa ka na ba sa panibagong pagdalumat ng karunungan?
Binabati kita! Ikatlong modyul mo na ito at tulad ng nakaraang mga aralin, ito ay inihanda upang patuloy mong tuklasin ang iyong husay at natatagong talento sa mga gawaing inihanda para sa iyo.
Masisiyahan ka sa panibagong kaalaman na iyong pag-aaralan na nakatuon sa pinagmulan ng mga salita, kung paano nakalilikha ng panibagong salita at kung paano matutukoy ang kahulugan ng ilang kakaibang salita na iyong naririnig o nababasa.
Ang mga gawain ay pinili upang tiyak na aangkop sa iyong pangangailangan. Bawat aralin ay may mga gawain na magdudulot sa iyo ng kaalaman at lilinang sa iyong mga kasanayan. Inaasahan na habang isinasagawa mo ang mga gawain ay kagigiliwan mong ipagpatuloy ang pagsasakatuparan ng mga susunod pang bahagi nito.
Ang modyul na ito ay binubuo ng tatlong aralin:
Aralin 1: Ang Etimolohiya ng mga Salita Aralin 2: Ang Salitang-ugat at Paglalapi Aralin 3: Mga Matatalinghagang Salita
Tiyak na masusundan mo ang bawat gawaing nakapaloob dito dahil may pagtalakay na tutulong sa iyo. Inaaasahang sasagutin mong lahat ang bawat pagsasanay lalo’t higit ang mga tanong sa pang-unawa. Kung may pag-aalinlangan sa iyong mga sagot, maaari kang sumangguni sa Susi sa Pagwawasto. Sikapin lamang na tingnan ito pagkatapos mong masagutan ang iyong mga gawain.
Piling-pili at napapanahon ang bawat teksto at iba pang akda upang ganap mong makamit ang mga inaasahang kasanayan o kompetensi.
Masayang pag-aaral!
Kumusta, Takashi?
[illustration: Razi Kyle and Takashi talking, with a speech bubble reading “Kumusta, Takashi?”]
Isang banyagang estudyante (exchange student) ang kaklase ni Razi Kyle na si Takashi mula sa bansang Hapon. Binilin si Razi ng kaniyang guro sa Filipino na gabayan si Takashi na maunawaan ang mga hindi pamilyar na salita para sa kaniya. Tatanawin namang malaking tulong ni Takashi kung matututuhan niya ang mga salitang iyon.
Razi Kyle: Kumusta, Takashi? Ikinalulugod kong gabayan ka sa pagpapalawak ng iyong talasalitaan. Takashi: Doumo arigatou! Maraming salamat! Marami akong gustong malaman tulad ng pagkakaiba ng sungki, suka, suki. Matutulungan mo ba ako? Razi Kyle: Oo naman! Tara, magsimula na tayo?
Kung ikaw si Razi Kyle, paano mo siya matutulungan? Huwag kang mag-alala, narito ang modyul na makatutulong sa iyo, kung paano maipaliliwanag ang pinagmulan at paraan ng pagbuo ng mga salita. Halika, simulan mo na!
Sa modyul na ito, ikaw ay inaasahang:
- Naipaliliwanag ang pinagmulan ng salita (etimolohiya) (LS1CS/FIL-PB-PPD-JHS-24)
- Natutukoy ang payak na salita mula sa salitang maylapi (LS1CS/FIL-PB-PPD-JHS-25)
- Natutukoy/nabibigyang kahulugan ang mga matatalinghagang salitang ginamit sa pangungusap, kuwento, alamat, tula, at pahayag na binasa (LS1CS/FIL-PB-PPD-MT/JHS-20)
Bago pag-aralan ang modyul na ito, sagutin mo muna ang sumusunod na pagsusulit upang malaman natin ang kaalaman mo sa mga paksang pag-uusapan.
Tunghayan ang diyalogo ng isang mag-aaral at ng kaniyang banyagang kaklase.
Subukin
I. Panuto: Basahin at unawaing mabuti ang mga tanong. Piliin ang letra ng tamang sagot at isulat sa malinis na papel.
Ano ang salitang ugat ng sumulat?
a. sulat
b. ulat
c. mulat
d. umAno ang payak na salita na makikita sa ‘limasin”?
a. himas
b. limas
c. limos
d. -inAnong salita ang may salitang ugat na “sikap”?
a. pagtakpan
b. sumikip
c. tumuklap
d. pagsikapanAling salita ang walang panlapi?
a. hulahan
b. natuklasan
c. bukambibig
d. uminomAno ang payak na salita?
a. lumuhod
b. talon
c. gumanda
d. nahulog
II. Panuto: Basahin ang mga pangungusap at tukuyin ang kahulugan ng mga salitang may salungguhit. Isulat ang letra ng tamang sagot sa malinis na papel.
Maraming biyaya ang kaniyang natatanggap dahil bukaspalad siya sa mga nangangailangan.
a. palagastos sa iba
b. abot-kamay ang biyaya
c. handang tumulong
d. atubiling magbigaySi Nena ay batang hindi makabasag-pinggan.
a. mabagal kumilos
b. antukin kapag inuutusan
c. mahinhin
d. maingatNapakahirap amuin ang mga taong balat-sibuyas.
a. matampuhin
b. kutis mayaman
c. iyakin
d. masungitNaging mabuti siyang haligi ng tahanan ng kaniyang pamilya kaya naman napalaki niya nang wasto ang kaniyang mga anak.
a. ama
b. kapatid
c. kaibigan
d. tiyuhinNang maulila sa ina, siya ang nagsilbing ilaw ng tahanan ng kaniyang pamilya kaya’t lalo siyang nagsumikap sa paghahanapbuhay.
a. elektrisyan
b. matanda
c. ina
d. lola
III. Panuto: Sa tulong ng rubrik sa ibaba, ipaliwanag mo ang pinagmulan ng sumusunod na salita. Isulat ang sagot sa iyong sagutang papel.
- Jakenpoy
- silya
- sorbetes
- baryo
- kotse
RUBRIK SA PAGPAPALIWANAG NG ETIMOLOHIYA NG MGA SALITA
Ang rubrik na ito ang pagbabatayan upang matukoy ang grado ng iyong gawain.
| MGA KRAYTERYA | MAHUSAY (5 PUNTOS) | KATAMTAMAN (3 PUNTOS) | MAHINA (1 PUNTOS) | ISKOR |
|---|---|---|---|---|
| NILALAMAN | Wasto, tiyak at simple ang mga salitang ginamit sa pagpapaliwanag | May isang di-malinaw at malalim na salita na ginamit sa pagpapaliwanag | Hindi malinaw at nakalilito ang pagpapaliwanag | |
| ORGANISASYON NG MGA IDEYA | Lohikal at mahusay ang organisasyon ng mga ideya; Madaling maunawaan | Mahusay ang organisasyon ng mga ideya | Hindi lohikal ang organisasyon ng mga ideya sa loob ng pangungusap | |
| PAGGAMIT NG WIKA AT BALARILA | Wasto ang ispeling, ayos ng pangungusap, at bantas | May isang mali sa ispeling, bantas, at ayos ng pangungusap | Maraming mali sa ispeling, bantas, at ayos ng panugnusap | |
| KABUOAN (15 PUNTOS) |
[transcriber’s note: the “KABUOAN (15 PUNTOS)” label is printed as a merged row across the score columns; it is placed in the first column here]
Aralin 1
Layunin
Etimolohiya ng Salita
Ang lahat ng bagay ay may pinagmulan at kasaysayan. Kagaya ng isang alamat na nagsasalaysay ng pinagmulan ng mga bagay-bagay sa mundo, ang salita o wika ay gayundin. Ang salita ay tulad sa isang alamat. May pinagmulan at pagpapakahulugan. Totoong sa bawat likod ng isang salita ay may kuwento, pangyayari o dahilan kung saan at bakit nabuo ang isang simpleng salita. Pinatutunayan lamang nito na ang ating wika ay malikhain at dinamiko.
Kaya naman halina’t tuklasin ang etimolohiya ng mga salitang ating ginagamit sa pang-araw-araw na pakikipagtalastasan, panonood, at pagsulat. Kung handa ka na, simulan mo nang basahin ang aralin.
Inaasahang pagkatapos ng aralin, kaya mo nang isagawa ito:
- Naipaliliwanag ang pinagmulan ng salita (etimolohiya) (LS1CS/FIL-PB-PPD-JHS-24)
- Integrasyon: Pagtukoy ng Kahulugan ng Di-pamilyar na Salita (LS1CS/EN-V-PSC-JHS-10).
ANO ANG NAIS MONG IPARATING?
ARALIN 1
TUKLASIN
Panuto: Basahin ang sumusunod na teksto at alamin kung ano ang pinagmulan ng salitang “chikadora”. Sagutin mo rin ang mga tanong sa ibaba nito.
CHIKADORA
NANETTE AMONGOL
[illustration: a face in profile split into black and grey, with a large eye and eyebrow]
Hindi na lingid sa kaalaman ng lahat na ang isa sa mga mahalagang pagpapahalaga sa Pilipinas ay ang pakikipagkapwa at pakikisama. Ito ay sa kadahilanan na ang ating kultura ay maituturing na collective o pang-kabuoan. Kaya naman kasabay ng pagpapahalagang ito ay ang pagkakaroon ng kultura ng Tsismis. Kahit saan ka man lumingon, kakikitaan mo ang bawat isa ng kasabikan na makapagsalaysay ng kuwento, ito man ay maganda o hindi. Minsan pa nga ay nakasisira ng pagkatao ng isang tao. Ngunit, saan nga ba nagmula ang salitang Tsika, Chika, o Chikadora (dahil sa padami nang padaming bersiyon ng panawag)? Ayon kay Facunla (2004), ang salitang Chika o Tsika ay hindi orihinal na wika sa Pilipinas dahil ito ay nagmula sa wikang Espanyol na “Chica” na ang ibig sabihin ay munti o maliit. (tala.1) Madalas itong ginagamit upang bigyan ng panuring ang mga bagay na maliliit, halimbawa Casa Chica (maliit na bahay), Cara Chica (maliit na mukha).
Tumutukoy rin ito sa maliit na batang lalaki o babae. Ito rin ay maaaring gamitin bilang pagbati o pangungumusta sa oras ng personal na pagkikita – Ola chica (Facunla, 2004). Sa katunayan, sa salitang ito nanggaling ang pagpapakahulugan natin ng salitang Tsika sa Pilipinas, itinuturing na “small talk” ito na ginagawa tuwing nangangamusta o nagkikita ang dalawang magkaibigan. At dahil hindi na iba sa mga Pinoy ang magpalawak ng pagpapakahulugan, nagkaroon na ito ng iba’t ibang pagpapakahulugan. Ginagamit ang tsika bilang salitang-ugat at dinudugtungan ng unlaping ma-upang maging matsika o maabilidad makipagtalastasan, maraming sinasabi, at magaling makipag-usap sa mga kliyente.
Ngunit, dahil sa mabilis na pag-unlad ng ating wika, hindi na lamang nanatili ito bilang tsika o matsika, ito ay nagkaroon na ng ibang katawagan kagaya ng “tsiken” at tsikadi (Facunla, 2004). Ayon kay Joi Barrios (w.p), peministang iskolar, ang tsikadi ay nagpapakita ng feminism o feminismo na umaangkop sa pakikisama at pagpapahalaga na sinusunod ng mga Filipino at hindi isinunod lamang sa mga feminista ng mga taga-Europa at Estados Unidos. Pinahahalagahan sa ugaling “tsika” o “tsikadi” ang pakikisama at maayos na interpersonal na ugnayan. Samantala, nagkaroon naman ito ng negatibong kahulugan nang madagdagan ito ng salitang dora sa hulihan, kaya’t naging chikadora na ang ibig sabihin ay tsismosa.
O ano, namangha ka ba sa pinagmulan ng salitang chika at chikadora? Kung ganun, kayang-kaya mo nang sagutin ang sumusunod na tanong:
- Tungkol saan ang teksto?
- Mula sa salitang tsika o chika, ano-ano pang salita ang nabuo mula rito?
- Ano ang iniuugnay na pagpapahalagang Filipino sa pagkakaroon ng kulturang tsismis sa Pilipinas?
- Sa iyong palagay, nakatutulong ba ang kulturang ito sa atin bilang Filipino. Pangatuwiranan.
- Ayon sa iyong naunawaan, ipaliwanag mo ang pinagmulan ng salitang chikadora.
SURIIN
Sa bahaging ito ng aralin ay matutuklasan mo ang isang paraan ng pagtukoy sa pinagmulan ng isang salita na tinatawag na Etimolohiya ng Salita. Mas lalo mong maunawaan ang bahaging ito ng modyul sapagkat tatalakayin natin dito ang mga konseptong iyong nabasa tungkol sa pinagmulan ng salitang chikadora.
Isinalaysay sa teksto na ang salitang tsika ay hindi puro at hindi rin mula sa Pilipinas, ito ay mula sa mga Espanyol na kalaunan ay nakuha ng mga Filipino. Marahil ang ilan sa inyo ay nagtataka kung bakit nagkaroon ng halong wikang Espanyol ang sarili nating wika, ito ay sa kadahilanan na tayo ay nasakop ng iba’t ibang bansa kasama ang Espanya kaya naman kung ano man ang kanilang wika, maaari natin itong nakuha at nagamit na kung minsan ay atin pang inaangkin. Kagaya na lamang ng halimbawang salita sa teksto, inangkin natin ang salitang “Chica” ng mga Espanyol ngunit hindi natin kinopya ang konsepto nito, binigyan natin ng bagong pagpapakahulugan, pagturing, at paggamit.
Kumbaga, maihahalintulad ito sa pagkaing spaghetti, ang pagkaing ito ay hindi nanggaling sa atin at orihinal na may lasang maasim na sauce at may malaking meatballs ngunit pagdating dito sa Pilipinas, spaghetti pa rin ang tawag ngunit binigyan natin ito ng kakaibang timpla na masasabing sa atin ito kaya nagsulputan ang tinatawag nating “Pinoy style spaghetti sauce” na mas matamis kaysa sa orihinal at hindi na meatballs ang ating inilalagay kundi hotdog, giniling, o corned beef.
Sa kabila ng maraming salita sa Pilipinas, mahalaga na magkaroon ng pagsusuri sa mga pinagmulan nito upang mas mapayabong pa ang wika. Kaya naman lumabas ang konsepto at proseso ng etimolohiya.
Halika at simulan nating payabungin ang iyong kaalaman sa pagtukoy sa pinagmulan ng isang salita.
ANO ANG ETIMOLOHIYA?
Ang Etimolohiya ay pag-aaral ng kasaysayan ng isang salita at paano nagbabago ang anyo at kahulugan nito sa paglipas ng panahon. Ang salitang etimolohiya ay nagmula sa salitang Griyego na etumologia na nangangahulugang “may ibig sabihin” o “may kahulugan”. (andradotcom, w.p)
Ang bawat salita ay may pinagmulan o pinaghanguang salita mula sa ibang wika. Karaniwan ito sa mga salitang ginagamit sa Wikang Filipino dahil sa naging kasaysayan ng bansang Pilipinas. Tatlong bansa ang sumakop sa bansa noon; ang Espanya, Amerika at Hapon, at malaki ang naging epekto nito sa wikang sinasalita ng mga Filipino ngayon. Bagaman hindi nasakop ng bansang Tsina ang Pilipinas, may mga salita tayo ngayon na nagmula sa wikang Intsik dahil sa kalakalang naganap noon. Nagkaroon ng panghihiram sa mga salitang banyaga na hanggang ngayon ay naging bahagi ng ating kultura na ginagamit na sa araw-araw na pamumuhay.
[illustration: a man seated at a desk with a thought bubble above him; caption: “Comoesta” “Kamusta”]
ARALIN 1
Basahin ang ilang halimbawa ng etimolohiya at kahulugan nito.
MGA SALITANG MULA SA WIKANG KASTILA/ESPANYOL
| WIKANG FILIPINO | WIKANG KASTILA | KAHULUGAN NG SALITA |
|---|---|---|
| kumusta | cómó estás | Pagbati na ginagamit upang malaman ang kalagayan ng isang tao; karaniwan kung noon lamang muling nagkita |
| transportasyon | transportación | Isang paraan ng pagdadala o paghahatid mula sa isang lugar patungo sa isa |
| panyo | paño | Kapiraso ng tela na karaniwang ginagamit na pampunas ng mukha |
| kalendaryo | calendario | Tsart o pahina na nagpapakita ng araw, linggo, o buwan ng isang partikular na taon |
| lapis | lápiz | Gamit pangmarka, pangguhit, o pansulat; gawa sa isang pahabang piraso ng tisa na nakapaloob sa lalagyang gawa sa kahoy o plastik |
| sorbetes | sorbet | Gawa mula sa gatas ng kalabaw at inihahain sa apa na karaniwa na inilalako |
| silya | silla | Pang-isahang upuan, may sandalan, at karaniwang may apat na paa; ibang tawag sa Filipino: upuan/salumpuwit |
| masilya | macilla | Pagkit o resin na nakukuha mula sa bulaklak ng punong mastic, at karaniwang ginagawang barnis o pantapal sa mga butas ng kahoy, bakal, at katulad |
| kubyertos | cubiertos | Kagamitang pangkusina na binubuo ng kutsara, tinidor, kutsilyo, at iba pa |
| konstitusyon | constitucion | Mga batayang prinsipyo na gumagabay sa pamamahala ng isang bansa, estado, o organisasyon |
MGA SALITANG MULA SA WIKANG INTSIK
| WIKANG FILIPINO | WIKANG INTSEK | KAHULUGAN NG SALITA |
|---|---|---|
| sanse | sachi | Tawag sa ikatlong nakatatandang kapatid na babae |
| bimpo | binpo | Makapal na parihabang tela; karaniwang ginagamit na pamunas sa katawan |
| susi | sosi | Gamit pambukas sa bagay na nakakandado |
| ditse | dichi | Tawag sa ikalawang nakatatandang kapatid na babae |
| lumpiya | lunpia | Tawag sa pagkaing sinahugan ng hiniwa-hiwang karne, gulay at iba pang sangkap na ibinalot sa pambalot na gawa sa harina |
| biko | biko | Minatamis na kaning malagkit |
| lawin | laū-yeng | Uri ng isang ibon |
| pakyaw | pakkiau | Maramihang pagbili |
| suki | chukhe | Tawag sa mahalagang mamimili na madalas na bumibili sa iisang pamilihan/tindahan |
| huweteng | hueteng | Uri ng laro; pagpapares ng mga numero |
MGA SALITANG MULA SA WIKANG HAPON
| WIKANG FILIPINO | WIKANG HAPON | KAHULUGAN NG SALITA |
|---|---|---|
| dyak-en-poy | jakenpoy | Uri ng laro na ginagamitan ng kamay na hinuhugis ng bato, papel, at gunting; tinatawag ding bato-bato-pik |
| karaoke | karaoke | Tawag sa kagamitang pangmusika na ginagamitan ng mikropono; sinasabayan ng pag-awit |
| karate | karate | Uri ng martial arts na nagmula sa bansang Hapon |
| katol | katorisenko | Tawag sa insensong pamatay ng lamok |
| katana | katana | Uri ng espadang mula sa bansang Hapon |
MGA SALITANG MULA SA WIKANG INGLES
| WIKANG FILIPINO | WIKANG INGLES | KAHULUGAN NG SALITA |
|---|---|---|
| drayber | driver | Tsuper; tawag sa nagmamaneho ng anumang uri ng sasakyan |
| boksing | boxing | Uri ng larong pampalakasan; ginagamit ang kamao |
| keyk | cake | Tawag sa uri ng tinapay na matamis at dinisenyuhan; karaniwang inihahain sa kaarawan |
| tambay | stand by | Paghihintay o pagtigil sa isang lugar nang walang ginagawang makabuluhan |
| titser | teacher | Guro; tawag sa taong nagtuturo o nagpapasa ng karunungan sa mag-aaral |
LINANGIN
Panuto: Saliksikin ang pinagmulan o etimolohiya ng sumusunod na salita. Maaaring gumamit ng google, magtanong o magbasa tungkol dito upang maipaliwanag mo nang husto. Gamitin mo rin ang rubrik sa ibaba sa pagpapaliwanag. Isulat ang iyong paliwanag sa iyong sagutang papel.
- Kinarir
- Jologs
- Selfie
- Tsugi
- Salbakuta
RUBRIK SA PAGPAPALIWANAG NG ETIMOLOHIYA NG MGA SALITA Ang rubrik na ito ang pagbabatayan upang matukoy ang grado ng iyong gawain.
| MGA KRAYTERYA | MAHUSAY (5 PUNTOS) | KATAMTAMAN (3 PUNTOS) | MAHINA (1 PUNTOS) | ISKOR |
|---|---|---|---|---|
| NILALAMAN | Wasto, tiyak at simple ang mga salitang ginamit sa pagpapaliwanag | May isang di-malinaw at malalim na salita na ginamit sa pagpapaliwanag | Hindi malinaw at nakakalilito ang pagpapaliwanag | |
| ORGANISASYON NG MGA IDEYA | Lohikal at mahusay ang organisasyon ng mga ideya; Madaling maunawaan | Mahusay ang organisasyon ng mga ideya | Hindi lohikal ang organisasyon ng mga ideya sa loob ng pangungusap | |
| ISPELING, BANTAS AT AYOS NG PANGUNGUSAP | Wasto ang ispeling, ayos ng pangungusap, at bantas | May isang mali sa ispeling, bantas, at ayos ng pangungusap | Maraming mali sa ispeling, bantas, at ayos ng pangungusap | |
| KABUOAN (15 PUNTOS) |
Aralin 1
Isagawa
I. Panuto: Magmasid sa iyong tahanan at maghanap ng mga kasangkapan o kagamitan na sa tingin mo’y may pinagmulang salita. Ilista ang mga ito at isulat ang etimolohiya o pinagmulang salita/wika sa tulong ng rubrik sa ibaba.
RUBRIK SA PAGPAPALIWANAG NG ETIMOLOHIYA NG MGA SALITA Ang rubrik na ito ang pagbabatayan upang matukoy ang grado ng iyong gawain.
| MGA KRAYTERYA | MAHUSAY (5 PUNTOS) | KATAMTAMAN (3 PUNTOS) | MAHINA (1 PUNTOS) | ISKOR |
|---|---|---|---|---|
| NILALAMAN | Wasto, tiyak at simple ang mga salitang ginamit sa pagpapaliwanag | May isang di-malinaw at malalim na salita na ginamit sa pagpapaliwanag | Hindi malinaw at nakakalilito ang pagpapaliwanag | |
| ORGANISASYON NG MGA IDEYA | Lohikal at mahusay ang organisasyon ng mga ideya; Madaling maunawaan | Mahusay ang organisasyon ng mga ideya | Hindi lohikal ang organisasyon ng mga ideya sa loob ng pangungusap | |
| PAGGAMIT NG WIKA AT GRAMATIKA | Wasto ang ispeling, ayos ng pangungusap, at bantas | May isang mali sa ispeling, bantas, at ayos ng pangungusap | Maraming mali sa ispeling, bantas, at ayos ng pangungusap | |
| KABUOAN (15 PUNTOS) |
II. Panuto: Pumili ng limang salita na kadalasang ginagamit sa iyong komunidad at ipaliwanag ang etimolohiya nito. Gamitin pa rin ang rubrik sa pagsulat ng iyong paliwanag sa iyong sagutang papel.
RUBRIK SA PAGPAPALIWANAG NG ETIMOLOHIYA NG MGA SALITA Ang rubrik na ito ang pagbabatayan upang matukoy ang grado ng iyong gawain.
| MGA KRAYTERYA | MAHUSAY (5 PUNTOS) | KATAMTAMAN (3 PUNTOS) | MAHINA (1 PUNTOS) | ISKOR |
|---|---|---|---|---|
| NILALAMAN | Wasto, tiyak at simple ang mga salitang ginamit sa pagpapaliwanag | May isang di-malinaw at malalim na salita na ginamit sa pagpapaliwanag | Hindi malinaw at nakakalilito ang pagpapaliwanag | |
| ORGANISASYON NG MGA IDEYA | Lohikal at mahusay ang organisasyon ng mga ideya; Madaling maunawaan | Mahusay ang organisasyon ng mga ideya | Hindi lohikal ang organisasyon ng mga ideya sa loob ng pangungusap | |
| PAGGAMIT NG WIKA AT GRAMATIKA | Wasto ang ispeling, ayos ng pangungusap, at bantas | May isang mali sa ispeling, bantas, at ayos ng pangungusap | Maraming mali sa ispeling, bantas, at ayos ng pangungusap | |
| KABUOAN (15 PUNTOS) |
Aralin 2
Layunin
Ang Salitang-ugat at Paglalapi
Ang wika ay makapangyarihan, maaari itong makabuo o makasira dahil lamang sa isang salita. Ang mga salitang ating ginagamit ay maaaring magbago ang kahulugan batay sa mga idinadagdag dito. Kaya naman halina’t ating pag-aralan ang salitang-ugat at ang pagpapayaman nito sa pamamagitan ng paglalapi.
Pagkatapos ng aralin, kaya mo nang isagawa ito:
Natutukoy ang payak na salita mula sa salitang maylapi (LS1CS/FIL-PB-PPD-JHS-25).
Aralin 2
Tuklasin
Panuto: Pagmasdan mo ang punongkahoy sa ibaba. Nababasa mo ba ang mga salitang nasa mga dahon at ugat nito? Natutukoy mo ba ang kaugnayan ng bawat isa?
[chart: tree diagram of words; Tuklasin tree illustration]
- Dahon (leaves): MADAMI, SUGATAN, SUMULAT, MALAYA, LANGUYIN, SUKATIN
- Katawan (trunk): UNLAPI, GITLAPI, HULAPI
- Ugat (roots): DAMI, LAYA, SULAT, SUGAT, SUKAT, LANGOY
Values are not labeled on the chart.
Gawin at Sagutin Mo.
- Basahin ang mga salitang nasa dahon, katawan at mga ugat.
- Ano-anong mga salita ang ikinabit o isinama sa mga salitang nasa ugat upang mabuo ang mga salitang nasa mga dahon? Magbigay ng halimbawa.
- Ano ang tawag sa mga ikinabit o isinamang ito sa mga salitang nasa dahon?
- Magkakaugnay ba ang mga salitang nasa dahon at mga ugat? Ipaliwanag.
Suriin
Bago tayo dumako sa ating pormal na talakayan, nais ko munang bigyan ng pagpapaliwanag ang iyong natunghayan na larawan sa Tuklasin.
Kung susuriin, ang mga salitang matatagpuan sa ugat ng puno ay mga salitang payak o mga salitang-ugat, ito ang pinaka-simpleng kayarian ng salita. Walang idinagdag na iba pang mga salita ngunit may kaakibat na kahulugan
Halimbawa, ang salitang “sugat”, kung bibigyan ng pagpapakahulugan ay isang marka sa balat na dulot ng pagtama, pagkatusok, pagkagasgas sa balat ngunit kung lalapian ito ng panlapi (hulapi) na “an” ang kalalabasan ay ang salitang “sugatan” na nagkaroon na ng ibang pagpapakahulugan.
[chart: tree diagram of words; Suriin tree illustration labeled “PAYAK NA SALITA (SALITANG-UGAT)”]
- Dahon (leaves): MADAMI, SUGATAN, SUMULAT, MALAYA, LANGUYIN, SUKATIN
- Katawan (trunk): UNLAPI, GITLAPI, HULAPI
- Ugat (roots): DAMI, LAYA, SULAT, SUGAT, SUKAT, LANGOY
- Label: PAYAK NA SALITA (SALITANG-UGAT)
Values are not labeled on the chart.
SUGAT + AN = SUGATAN
Mula sa isang marka o pagkapunit ng balat dulot ng iba’t ibang pagkakataon ay naging sinasadyang saktan o sinadyang saktan/makapanakit.
Gayundin sa iba pang mga halimbawa, ang isang payak na salita ay magkakaroon ng iba’t ibang kahulugan kapag ito ay nilalapian.
ma- (unlapi) + dami (salitang-ugat/payak) = madami sulat (salitang-ugat/payak) + -um- (gitlapi) = sumulat sukat (salitang-ugat/payak) + -in (hulapi) = sukatin
Upang lubos mong maunawaan ang ating paksa, ating alamin kung ano nga ba ang payak na salita o salitang-ugat.
ANO ANG PAYAK NA SALITA?
Ang payak na salita ay isa sa mga kayarian ng salita. Ito ay salita na binubuo ng salitang-ugat lamang at walang kasamang panlapi. Mula sa salitang payak, ito ay ang pinakasimpleng kayarian ng salita.
PAYAK NA SALITA = SALITANG-UGAT
Ibig sabihin, ang payak na salita ay mga salitang nasa pinaka-simpleng porma o tinatawag ding salitang-ugat
Halimbawa:
- upo
- ganda
- kita
- sulat
- dila
- mahal
- lambing
- hirap
- sigaw
- sikap
ANO ANG PAGLALAPI?
Ang paglalapi ay tumutukoy sa pagsasama ng panlapi at salitang-ugat upang makalikha ng panibagong salita na aangkop sa nais ipahayag sa isang pangungusap. Nagkakaroon ng iba’t ibang anyo at kahulugan ang salitang-ugat. Nakabubuo ito ng bagong salita kapag nilalagyan o kinakabitan ng iba’t ibang panlapi.
Uri ng Paglalapi
- Unlapi – panlaping matatagpuan sa unahan ng salitang-ugat.
| SALITANG-UGAT | MAYLAPI | UNLAPING GINAMIT |
|---|---|---|
| upo | pinaupo | pina- |
| ganda | maganda | ma- |
Mga panlaping maaaring gamitin: ma-, mag-, na-, nag-, pinag-, pag-, tiga-, pina-
- Gitlapi – panlaping matatagpuan sa gitna ng salitang-ugat.
| SALITANG-UGAT | MAYLAPI | GITLAPING GINAMIT |
|---|---|---|
| kita | kumita | -um- |
| sulat | sinulat | -in- |
Mga panlaping maaaring gamitin: -um-, -in-
- Hulapi – panlaping matatagpuan sa hulihan ng salitang-ugat.
| SALITANG-UGAT | MAYLAPI | HULAPING GINAMIT |
|---|---|---|
| dila | dilaan | -an |
| mahal | mahalin | -in |
Mga panlaping maaaring gamitin: -han, -an, -hin, -in
- Kabilaan – panlaping matatagpuan sa unahan at hulihan ng salitang-ugat.
| SALITANG-UGAT | MAYLAPI | PANLAPING KABILAAN NA GINAMIT |
|---|---|---|
| lambing | maglambingan | mag-, -an |
| hirap | nahirapan | na-, -an |
- Laguhan – panlaping matatagpuan sa unahan, gitna, hulihan ng salitang-ugat.
| SALITANG-UGAT | MAYLAPI | PANLAPING LAGUHAN NA GINAMIT |
|---|---|---|
| sigaw | pinagsumigawan | pinag-, -um-, -an |
| sikap | pinagsumikapan | pinag-, -um-, -an |
Aralin 2
Linangin
I. Panuto: Punan ang patlang ng mga salitang-ugat at panlaping ginamit mula sa mga salitang nasa bawat bilang. Gawin ito sa iyong sagutang papel.
| SALITANG MAYLAPI | SALITANG UGAT | PANLAPING GINAMIT |
|---|---|---|
| 1. umasim | ||
| 2. kabutihan | ||
| 3. kalikasan | ||
| 4. natulog | ||
| 5. basahin | ||
| 6. tuhugin | ||
| 7. pinagsumikapan | ||
| 8. kinilala | ||
| 9. limasin | ||
| 10. kilatisin |
II. Panuto: Tukuyin kung anong uri ng panlapi ang ginamit sa bawat salitang nasalungguhitan sa ibaba. Isulat ang sagot sa sagutang papel.
- Madalas sunduin ni Abel ang kaniyang kasintahan sa Malate.
- Ayon kay Lolo Teng, nahirapan siyang itaguyod ang kanilang pamilya nang siya ay nakarating sa siyudad.
- Makirot ang naging sugat ni Marikit matapos niyang matisod at mahulog sa hagdan.
- Pinagsumigawan ni Baste ang nararamdaman niya sa taas ng bundok.
- Madalang kung kumilos si Linda kapag alam niyang may naghihintay sa kaniya.
ARALIN 2
ISAGAWA
Panuto: Kompletuhin ang hinihingi sa bawat kahon. Lagyan ng panlapi ayon sa uri ng hinihingi nito. Gawin ito sa iyong sagutang papel.
| SALITANG UGAT | UNLAPI | GITLAPI | HULAPI | KABILAAN | LAGUHAN |
|---|---|---|---|---|---|
| sampalok | |||||
| sigawan | |||||
| madugo | |||||
| sinikap | |||||
| nagtalunan |
ARALIN 3
LAYUNIN
MGA MATATALINGHAGANG SALITA
Naranasan mo na bang makarinig ng mga pahayag na di-pangkaraniwan, mga salitang hindi naman magkaugnay ngunit may iisang nakatagong kahulugan? Kung oo, matatalakay natin sa araling ito ang mga pahayag na iyon na tinatawag na matatalinghagang pahayag.
Katulad ng ibang wika, ang wikang Filipino ay mayaman sa mga matatalinghagang salita o pahayag. Kadalasang naririnig natin ito sa mga matatanda upang ikubli o pagaanin ang mga salitang mararahas, nakasisindak o nakasisiphayo.
Halika at simulan na nating tuklasin ang hiwaga ng mga salitang ito.
Inaasahan na pagkatapos ng aralin, kaya mo nang isagawa ito:
Natutukoy/Nabibigyang kahulugan ang mga: matatalinghagang salitang ginamit sa pangungusap, kuwento, alamat, tula, pahayag na binasa (LS1CS/FIL-PB-PPD-MT/JHS-20).
ARALIN 3
TUKLASIN
Panuto: Basahin ang teksto at suriin ang mga salitang nasalungguhitan. Sagutin mo rin ang mga tanong sa ibaba nito.
[illustration: a car stopped on a winding, bumpy road under rocky hills, with a woman standing beside it and waving]
“BIYAHENG PANGARAP” NANETTE AMONGOL
Sabi nga ng mga matatanda, hindi madali ang buhay. Para itong isang mahabang biyahe kung saan dumaraan sa maraming kalsada, mayroong tuwid at siyempre mayroon ding mga liko-liko na sinabayan pa ng mabato o malubak na daanan ngunit hindi rin naman daw ito tatagal dahil makararating ka rin sa iyong nais na patunguhan.
Ako si Jessa Mae, isang kabataan na ipinagpapatuloy ang buhay kahit ako ay nasa parte ng daan na lubak-lubak at mabato. Hindi naging madali sa aking pamilya ang pagkawala ng aking ama na sumakabilang-buhay. Ngunit kailangan naming magpatuloy sa buhay at hindi kami dapat manatiling butas ang bulsa, kung hindi baka pare-pareho kaming maging buto’t balat. Kaya naman, ako ay namasukan bilang isang kasambahay sa isang negosyante na may puwesto sa Baclaran. At dahil nakuha ko na ang kanilang tiwala, inilagay nila ako bilang kahera sa kanilang tindahan at araw-araw halos hindi mahulugang karayom ang mga tao rito kaya palaging abala ang lahat ng tao.
Habang nagtratrabaho sa kanila, inalok nila akong makapagtapos ng kolehiyo. Pag-aaralin daw nila ako ngunit kailangan kong pagsabayin ang pagkakahera at pagkokolehiyo. Hindi na ako nagpatumpik-tumpik pa at tinanggap ko ang pagkakataong ibinibigay sa akin. Masaya naman sila sa naging desisyon ko at nagpapasalamat ako dahil walang butas sa balat ang aking amo. Hindi lamang sila mapagbigay sa kanilang mga tauhan, maging mapa-kasambahay man o nagtratrabaho sa kanilang tindahan ay pantay-pantay ang kanilang pakikitungo.
Isang araw habang kasama ko ang aking amo, hindi ko napigilang magtanong sa kaniya, “Bakit po napakabait niyo sa amin?” tanong ko. Agad naman niya akong sinagot nang may kasamang ngiti “Dahil alam ko ang pakiramdam nang walang-wala Jessa, alam mo bang nanggaling din ako sa ganiyang buhay. Mabuti na lamang at nakahanap ako ng maybahay na masipag at handang suportahan ang aking mga desisyon at naisin sa buhay. Kung kaya’t napagtagumpayan namin ang aming mga plano. Huwag kayong makontento sa kung ano man ang buhay niyo ngayon dahil kayo ulit ang magiging pag-asa ng iba pang kagaya natin”, hindi ko namalayan na tumutulo na pala ang aking mga luha sa kaniyang tinuran.
Nagsumikap ako at talagang nagsunog ng kilay sa pag-aaral hanggang sa ako ay makapagtapos. Ngayon, ako naman ang nakapagpatayo ng isang negosyo at tumutulong sa kapwa ko mga anak-pawis.
Hindi man naging tuwid ang daan sa simula para sa akin, hindi ako nawalan ng loob at pananalig. Totoong may kakasangkapanin ang Diyos upang tulungan ang tulad nating nagsusumikap at gumagawa ng tama sa kabila ng hirap sa buhay. Nang sa gayon, sa sandalling maabot na natin ang tagumpay ay ibalik natin ang pasasalamat sa Diyos sa pagtulong naman sa ibang nangangailangan upang magsilbing inspirasyon at pag-asa sa pagtahak sa hamon ng buhay.
Kumusta? May naalala ka ba sa karanasan ni Jessa Mae?
Naitala mo ba ang mga salitang may salungguhit?
Sa tulong ng iyong binasa, sagutin mo ang sumusunod na tanong:
- Tungkol saan ang teksto?
- Bakit hindi naging hadlang kay Jessa Mae ang kaniyang pinagmulan para maging isang negosyante?
- Dapat nga bang tumulong sa iyong kapwa kung ikaw ay magtagumpay sa iyong pangarap?
- Sa iyong palagay, makatatapos kaya siya ng pag-aaral kung hindi siya pinag-aral ng kaniyang pinagtatrabahuhan? Pangatuwiranan.
- Sang-ayon ka bang matatalino lang sa klase ang ang nagtatagumpay sa buhay? Ipaliwanag ang iyong punto.
SURIIN
Ngayong nabasa mo na ang teksto, ano sa iyong palagay ang mga nakasalungguhit na salita? Alam mo ba ang kanilang mga kahulugan?
Ang mga salitang nakasalungguhit ay tinatawag nating matatalinghagang salita. Ito ay mga salita na ginagamit upang mas mapagaan ang isang pahayag para sa mambabasa o nakikinig. Halika, mas lalo nating palalawakin ang iyong kaalaman tungkol dito.
MATATALINGHAGANG SALITA
ANO ANG MATALINGHAGANG SALITA?
[illustration: a head in profile with scrambled letters spilling out of it]
Ang mga matalinghagang salita ay mga salita o pahayag na maaari ding tayutay, sawikain o idyoma, kawikaan, kasabihan at salawikain. Ito ay binubuo ng mga karaniwang salita o pahayag na may iba pang kahulugan.
Madalas itong nagtataglay ng mga simbolismo at pahiwatig na kinakailangang bigyang-pansin upang maintindihan ang gustong ipakahulugan nito.
Ang mga salitang ito ay ginagamit upang magkaroon ng magandang daloy ng komunikasyon. Kaya naman ito ang ginagamit para makabuo ng eupemismo o eupemistikong pahayag na kilala rin sa tawag na badyang pampalubagloob o pampalumanay para hindi makasakit o masamang pakinggan o basahin .
Ginagamit din ang mga ekspresyong eupemismong ito upang hindi tuwirang banggitin ang mga salitang hindi magandang pakinggan, nakabibigla o maaaring magdulot ng kahihiyan o maging katawa-tawa ang isang tao. Dahil sa ito ay malumanay at may pagsasasaalang-alang sa damdamin ng
makaririnig o mambabasa kung kaya’t ito’y kadalasang ginagamit sa mga pormal na sulatin, aklat at lalo na ng mga nakatatanda. Tunay ngang mas mainam itong gamitin kaysa sa mga salitang masyadong bastos o marahas na tuwirang nakapananakit sa damdamin ng tao.
Basahin ang sumusunod na halimbawa:
1. Tawag ng Kalikasan – nadudumi o naiihi Sitwasyon: Ikaw ay nasa isang silid na may mga bisita, nais mong umalis dahil nais mong magbawas/tumae kaya naman ang iyong sasabihin ay
Sa halip na sabihing… Mawalang-galang lang po, ako po muna ay lalabas dahil ako ay nadudumi/naiihi (Pangit pakinggan at bulgar)
Mas mainam na sabihin at marinig ang… Mawalang-galang lang po, ako po muna ay lalabas dahil sa tawag ng kalikasan. (Malumanay at may pagsasaalang-alang ng damdamin)
[illustration: a man holding his stomach beside a restroom door]
2. Butas ang Bulsa – walang pera Sitwasyon: Ang isa niyong kaibigan ay nagyaya na kumain sa labas ngunit hindi mo pa sahod at sakto na lang ang pera mo para matustusan ang pangangailangan sa nalalabing araw bago ang sahod.
Sa halip na sabihing… “Uy, wala akong pera ngayon, kayo na lang muna”. (Masakit pakinggan)
Mas mainam na sabihin at marinig ang… “Uy, butas ang bulsa ko ngayon, kayo na lang muna” (Malumanay at may pagsasaalang-alang ng damdamin)
[illustration: a man with both hands held out at his empty trouser pockets]
Iba pang mga halimbawa ng mga matatalinghagang pahayag na maaari ding eupemistikong pahayag:
| SA HALIP NA… | GANITO ANG SASABIHIN… |
|---|---|
| maramdamin | balat-sibuyas |
| mahirap | anak-pawis |
| payat | buto’t balat |
| bingi | taingang kawali |
| gutom | kumukulo ang tiyan |
| sa una lang magaling | ningas-kugon |
| nagbibingi-bingihan | taingang kawali |
| duwag | bahag ang buntot |
| walang trabaho | nagbibilang ng poste |
| masakit magsalita | matalim ang dila |
| pangit | hindi kagandahan |
| halang ang bituka | salbahe, desperado, hindi nag-aalinlangan pumatay |
| bantay-salakay | taong masugid na nagmamatiyag sa paligid o sa kaniyang kapwa at naghihintay lamang ng pagkakataon upang maisagawa ang kaniyang binabalak |
| hawak sa leeg | sunod-sunuran |
| naghihingalo | agaw-buhay |
| nagbubuhat ng bangko | nagyayabang |
| nagpanting ang tainga | nainis, nagalit |
| may bulsa sa balat | kuripot |
[transcriber’s note: in the bantay-salakay cell, the word “kaniyang” is hyphenated across lines in the print; it is written here as one word]
Aralin 3
Mula sa mga halimbawang ito, ilahad ang komprehensibong pagkakaiba ng matatalinghagang pahayag sa eupemistikong pahayag.
| MATALINGHAGANG PAHAYAG | KAHULUGAN |
|---|---|
| musmos ng lansangan | batang-kalye |
| kabungguang balikat | kaibigan |
| nagsusunog ng kilay | nagsisipag sa pag-aaral |
| kahiramang-suklay | matalik na kaibigan |
| suntok sa buwan | mahirap abutin |
| nagdilang anghel | nagkatotoo ang sinabi |
| may bulsa sa balat | kuripot |
| makapal ang bulsa | maraming pera |
| nagbabanat ng buto | nagtatrabaho nang higit sa kinakailangan |
| bumabaha ng dugo | madugong labanan |
| buksan ang puso | magmahal muli |
O, ano nakita mo ba ang pagkakaiba ng isang eupemistikong pahayag mula sa ibang matatalinghagang salita?
Tama. Karaniwan sa mga matalinghagang salitang nasa eupimistikong pahayag ay may hindi kanais-nais ang kahulugan dahil ito ay marahas, bastos at di maganda sa pandinig. Kung kaya’t pinapalitan ang mga salitang ito ng eupemismo o eupimistikong pahayag upang mabawasan ang rimarim, dahas, galit at hinagpis na kahulugan ng isang salita.
Linangin
I. Panuto: Hanapin sa Hanay B ang kahulugan ng mga salitang nasa Hanay A. Isulat ang tamang sagot sa sagutang papel.
| HANAY A | HANAY B |
|---|---|
| 1. naninikip ang dibdib | a. malapit nang mamatay |
| 2. musmos ng lansangan | b. korap |
| 3. bantay salakay | c. nahihirapang huminga/ sumasama ang loob |
| 4. bahag ang buntot | d. mga kababayan na nangibang bansa at bumalik |
| 5. buwaya | e. batang-kalye |
| 6. balimbing | f. mabagal maglakad |
| 7. lakad-pagong | g. taong nagbabait-baitan |
| 8. ningas-kugon | h. traydor |
| 9. naghihingalo | i. duwag |
| 10. balikbayan | j. sa una lang magaling |
| k. nagbibingi-bingihan |
II. Panuto: Basahin ang pabula. Hanapin ang mga matatalinghagang pahayag at ibigay ang kahulugan nito. Isulat ang sagot sa isang malinis na papel.
Korona
CHI FRANCISCO
[illustration: a large snake coiled around a tree trunk, its head turned toward a hanging bat, with the forest in the background]
Inabot ng taggutom ang kagubatan ng Natiba na dating sagana sa mga pagkaing likas. Ang dating hitik sa bunga na mga puno at buhay na karneng matatagpuan sa kagubatan ay naubos. Dahil sa krisis na ito, ang kampo ng mga ahas ay aligaga na sa kung saan sila kukuha ng makakain.
Isang araw, ang gutom na gutom na si Sasa, ang pinakatuso sa kampo ng mga ahas ay naglibot sa masusukal na bahagi ng kagubatang hindi pa nila napupuntahan.
Sa paglilibot, nakakita siya sa wakas ng pagkaing pampalipas-gutom, isang paniking nagpapahinga sa sanga ng matayog na punongkahoy. Dahan-dahan niya itong nilapitan, pinakiramdaman. Nang tuluyang makalapit, hindi isang nagpapahingang paniki kundi nag-aagaw-buhay ang nakita niya. Bakas sa mukha nito ang kahinaan.
[illustration: a bat hanging upside down from a branch]
“Tulong…” turan ng paniki na dahilan ng pagkagitla ng ahas. Hindi ba niya alam kung sino ang kaharap niya ngayon? Turan ni Sasa Ahas sa kaniyang isip.
“Nais kong makabalik sa aming kuweba. Nais kong doon mamahinga kasama ng aking pamilya. Ngunit hindi na kaya ng aking pakpak…”
Napangiti ang ahas. Imbis na agad kainin, kabaliktaran ang ginawa niya. “Sige, tutulungan kita. Ngunit kailagan ko munang malaman kung saan ang kuwebang tinutukoy mo,” sagot nito.
Sa isang kuweba, sa dulo ng masukal na kagubatan, doon natagpuan ng ahas ang kuweba na puno ng mga paniki. “Tunay ngang nandito ang pamilya mo!” Gilalas ni Sasa Ahas sa matandang paniki.
“Sige na, maaari ka nang magpahinga.” Ngunit saan mang gubat ay may ahas. Binuka nito ang kaniyang bibig at isang lunok lamang ang ginawa niya sa kaawa-awang matandang paniki!
At hindi pa ito nakuntento dahil likas na tuso ito, sumigaw si Sasa Ahas upang mabulabog ang ilan sa mga paniki. Sinabing natagpuan niya ang matandang paniki na naghihingalo sa isang punongkahoy.
Agad na nagtungo ang malalakas na paniki at naiwan ang mahihina. Doon niya nakita na marami ang nag-aagaw-buhay. May pagtataka man, hindi na nagdalawang-isip si Sasa Ahas upang salakayin ang mahihinang paniki. Isa-isa niya itong kinain nang buo hanggang sa mabusog siya.
Nang makuntento ay saka siya bumalik sa kaniyang kampo upang ipamalita ang natagpuang pugad ng laman-tiyan. Walang pag-aatubiling sumugod ang iba pang ahas para sa kanilang makakain habang ang busog nang si Sasa Ahas ay nakatulog na.
Kinabukasan, pagmulat ni Sasa Ahas sa kaniyang mga mata, nakita niyang nagkakagulo ang buong kampo nila. Marami ang nagsusuka, masakit ang ulo, at masama ang pakiramdam. Maya-maya lang din ay naramdaman niya ang parehong karamdaman. Nagsipaghinaan ang dating maliliksi at malalakas na ahas. Naratay ang mga ito at hindi na makagalaw.
Doon ay naalala niya ang una niyang nasaksihan sa kuweba ng mga paniki. Ang nangyayari sa kanilang kampo ay pareho sa kalagayan ng mga paniki na kinain nila!
“Isang nakahahawang sakit!”, ang palahaw ni Sasa Ahas.
Huli na para pagsisihan ang pagiging tuso at bantay-salakay. Kung hindi sana pinagsamantalahan ng ahas ang kahinaan ng mga paniki at ginawang panlaman-tiyan, hindi sana sila ngayon nahawa sa sakit. Hindi na lang tuloy gutom ang kanilang kinahaharap ngayon kundi maging ang paggaling sa sakit na tinawag nilang korona.
O ano, ilan ang naitala mong matatalinghaang salita?
Naiintindihan mo ba ang ang ibig ipakahulugan nito? Ano ang nakatulong sa iyo upang maunawaan ang ibig sabihin nito?
Sa iyong palagay, kabayaran ba ng kaniyang kasakiman ang nangyari sa kaniya? Pangangatuwiranan.
Isagawa
Panuto: Tukuyin sa komik istrip ang kahulugan ng mga nakasalungguhit na matatalinghagang pahayag. Isulat ang tamang sagot sa sagutang papel.
[illustration: comic strip of two panels showing a snake speaking to another snake in a cave setting]
Kaawa-awa ang mga paniking iyon! Mga nag-aagaw-buhay na nang matagpuan ko kaya madali kong nakain!
Paano mo naman sila natagpuan? Hindi ba sila naghinala sa pakay mo?
Alam mong tuso at bantay-salakay ako. O sadyang mabilis lamang magtiwala ang mga iyon? Hahaha
Kung hindi mo nilinlang ang mga malalakas na paniki, tiyak na maghahalo ang balat sa tinalupan kung nagkataon!
Malugod na pagbati! Napagtagumapayan mo ang mga gawain sa modyul na ito. Maaari ka nang magpatuloy sa susunod na modyul sa oras na maisakatuparan mo ang huling pagtataya.
Tandaan Mo
Mga kaalamang dapat mong isaisip…
Ang Eutomolohiya ay pag-aaral ng kasaysayan ng isang salita at kung paano nagbabago ang anyo at kahulugan nito sa paglipas ng panahon. Ang salitang etimolohiya ay nagmula sa salitang Griyego na etumologia na nangangahulugang “may ibig sabihin” o “may kahulugan”.
Sa kabila ng maraming salita sa Pilipinas, mahalaga na magkaroon ng pagsusuri sa mga pinagmulan nito upang mas mapayabong pa ang wika. Kaya naman lumabas ang konsepto at proseso ng etimolohiya.
Ang payak na salita ay isa sa mga kayarian ng salita. Ito ay tinatawag na salitang-ugat at walang kasamang panlapi. Sa tulong ng paglalapi, nakabubuo ng bagong salita dahil sa pagsasama ng panlapi at salitang-ugat.
Mula sa salitang-ugat o payak na salita, ito ay nagkakaroon ng iba’t ibang anyo at kahulugan kung ito ay lalagyan o kakabitan ng panlapi sa unahan (unlapi), gitna (gitlapi), hulihan (hulapi) unahan at hulihan (kabilaan) at ang panlaping nasa unahan, gitna at hulihan na tinatawag na laguhan.
Ang mga matatalinghagang salita ay mga salita o pahayag na maaari ding tayutay, sawikain o idyoma, kawikaan, kasabihan at salawikain. Ito ay binubuo ng mga karaniwang salita o pahayag na may iba pang kahulugan.
Madalas itong nagtataglay ng mga simbolismo at pahiwatig na kinakailangang bigyang-pansin upang maintindihan ang gustong ipakahulugan nito.
Dahil sa mga matatalinghagang salita, nagkakaroon ng magandang komunikasyon o paghahatid ng impormasyon sa paraang malumanay upang maiwasang makasakit sa damdamin ng ibang tao na tinatawag na eupemismo.
Ginagamit ang eupemistikong pahayag na ito upang pagaanin ang mga salitang marahas, nakasisindak o maaaring makapagdulot ng kahihiyan o maging katawa-tawa ang isang tao.
Pagtataya
I. ETIMOLOHIYA NG MGA SALITA
Panuto: Sa tulong ng rubrik sa ibaba, ipaliwanag mo ang pinagmulan ng sumusunod na salita. Isulat ang sagot sa iyong sagutang papel.
- kumusta
- huweteng
- titser
- katana
- susi
RUBRIK SA PAGPAPALIWANAG NG ETIMOLOHIYA NG MGA SALITA
Ang rubrik na ito ang pagbabatayan upang matukoy ang grado ng iyong gawain.
| MGA KRAYTERYA | MAHUSAY (5 PUNTOS) | KATAMTAMAN (3 PUNTOS) | MAHINA (1 PUNTOS) | ISKOR |
|---|---|---|---|---|
| NILALAMAN | Wasto, tiyak at simple ang mga salitang ginamit sa pagpapaliwanag | May isang di-malinaw at malalim na salita na ginamit sa pagpapaliwanag | Hindi malinaw at nakakalilito ang pagpapaliwanag | |
| ORGANISASYON NG MGA IDEYA | Lohikal at mahusay ang organisasyon ng mga ideya; Madaling maunawaan | Mahusay ang organisasyon ng mga ideya | Hindi lohikal ang organisasyon ng mga ideya sa loob ng pangungusap | |
| PAGGAMIT NG WIKA AT GRAMATIKA | Wasto ang ispeling, ayos ng pangungusap, at bantas | May isang mali sa ispeling, bantas, at ayos ng pangungusap | Maraming mali sa ispeling, bantas, at ayos ng pangungusap | |
| KABUOAN (15 PUNTOS) |
II. SALITANG-UGAT AT PAGLALAPI
Panuto: Kompletuhin ang talahanayan sa ibaba. Ibigay ang uri ng panlapi at salitang ugat na bumubuo sa bawat salitang maylapi.
| SALITANG MAYLAPI | URI NG PANLAPI | SALITANG-UGAT |
|---|---|---|
| 1. malakas | ||
| 2. unahan | ||
| 3. gumamit | ||
| 4. pigilan | ||
| 5. magdinuguan |
III. MATATALINGHAGANG SALITA
Panuto: Tukuyin ang kahulugan ng mga matatalinghagang salitang nasalungguhitan sa pangungusap. Isulat ang letra ng tamang sagot sa iyong sagutang papel.
[transcriber’s note: the underlined words are shown in plain text, without underlining]
Si Alejandro at Jane ay mga laki sa layaw kaya naman hindi nila alam na ang lahat ng bagay ay dapat pinahahalagahan.
- A. mayaman
- B. masinop
- C. lahat ng naisin ay nasusunod at nakukuha
- D. walang katulong pero di gumagawa
Malaki ang puso ng pamilya Alvarez sa mga nangangailangan kaya naman sila ay patuloy na nakatatanggap ng biyaya.
- A. matulungin
- B. handang magsakripisyo
- C. maraming ari-ariang ipamimigay
- D. tumatanggap ng mga trabahador
Ganda talaga ng balat ni Gina, kutis porselana!
- A. maputi
- B. kayumanggi
- C. makinis, maputi at namumula-mula
- D. maitim
Ang mga kapitbahay talaga natin minsan, masyadong mahaba ang dila hindi nila alam kung kailan sila nakasasakit ng damdamin ng kanilang kapwa.
- A. sinungaling
- B. palaaway
- C. matabil ang dila/masakit magsalita
- D. pakialamera
Para sa akin, mas nakakakilig pa rin ang tradisyunal na paraan ng paniningalang pugad.
- A. aakyat ng puno
- B. panliligaw
- C. magsisilbi sa napupusuan
- D. nagkatampuhan ang magsing-irog
Mas maaasahan mo talaga sa trabaho ang mga tipo ng tao na may kusang palo.
- A. walang ginagawa
- B. may diskarte
- C. walang tiyaga
- D. gumagawa kahit di utusan
Nakatatakot titigan ang kaniyang mga matang-ahas.
- A. nanlilisik na mga mata
- B. mababaw
- C. mailap
- D. maamo
Sa isang kisapmata, maaaring mawala ang lahat ng iyong pinaghirapan.
- A. inilipad ng hangin
- B. isang iglap
- C. takbong kabayo
- D. matagal
Tiyak na maluluha ka sa mga sinalanta ng bagyong Rolly, lalo na ang mga taong may pusong mamon.
- A. matatakutin
- B. sakit sa puso
- C. maawain
- D. pusong bato
Tingnan mo ang taong iyon, parang nagmumurang-kamyas.
- A. nag-aasal bata
- B. matandang babae o lalaki na umaastang parang tinedyer
- C. nag-aayos
- D. nagbibihis-baduy
SUBUKIN
GAWAIN I
pahina 3
- A
- B
- D
- C
- B
GAWAIN II
pahina 4
- C
- C
- A
- A
- C
GAWAIN III
pahina 5
- dyak-en-poy – mula sa salitang hapon na “jakenpoy” na ang kahulugan ay uri ng laro na ginagamitan ng kamay na hinuhugis ng batos, papel, at gunting; tinatawag din itong bato-bato-pik.
- silya – mula sa salitang Espanyol na “silla” na ang ibig sabihin ay pang-isahang upuan, may sandalan, at karaniwang may apat na paa; ibang tawag sa Filipino: upuan/salumpuwit.
- sorbetes – mula sa salitang Espanyol na “sorbet” na ang ibig sabihin ay gawa mula sa gatas ng kalabaw at inihahain sa apa na karaniwang inilalako
- baryo – mula sa salitang Espanyol na barrio na ang ibig sabihin ay isang maliit na lugar na may sariling pamumuno.
- kotse – mula sa salitang Espanyol na “coche” na ang ibig sabihin ay isang uri ng transportasyon.
ARALIN 1: ETIMOLOHIYA NG SALITA
LINANGIN
pahina 14
- kinarir – isang salitang Pinoy na hango sa salitang idyomang Ingles na “making a career out of it” at mula din sa salitang Espanyol na “carrera”; tumutukoy sa pagiging pursigido sa isang gawain
- jologs – isang salitang Pinoy na nagmula sa salitang jolens – tawag sa mga tagahanga ni Jolina Magdangal, isang 90’s teen icon. Tinawag silang jologs na sa kalaunan ay naiugnay sa salitang baduy o bakya na ang ibig sabihin ay mura; ito ay naglalarawan sa mga tao o bagay na hindi mawari at mumurahin at baduy; tumutukoy rin ito sa kombinasyong ulam ng mahihirap na daing, tuyo at itlog
- selfie -isang wikang Australyano na nagsimulang gamitin sa Pilipinas nang magpost ng retrato si Jennifer Lee, isang aktres sa bansa sa kaniyang Instagram ng “selfie” para sa pagbabago noong 2012;
- tsugi – isang salitang hindi naman Hapon, subalit may katumbas na ispeling na tsugi; ito’y isang salitang Pinoy na bahagi ng mga gay lingo o swardspeak idyolek, na mula sa salitang sibak na ligwak na naging tsugi. Tsugi ang isang bagay, karanasan, lugar , tao at pagkatao kapagka negatibo ang dating. Tsugi ang kabaligtaran ng wagi o winner. Tumutukoy rin ito sa tao, bagay, karanasan o pangyayari na hindi kanais-nais o hindi pumasa sa pamantayan
- salbakuta – isang salitang Bikolnon na ginagamit pa noong panahon ng Espanyol na hango sa salitang “salvaje” na nangangahulugang mabangis, mailap, taong-bundok; tinatawag din itong hijo de puta (Espanyol) na nangangahulugang anak ng puta o masamang babae, patutot, burikak at iba pa. Karaniwang ito ay ginagamit na ekspresyon sa pagmumura at pantawag sa mga bagay na kakaiba. Naging tanyag ang salitang Bikolnon na ito nang gamiting pangalan ito ng tatlong Bikolnong rapper o hiphop artist na nagpasikat ng awiting “S2PID LUV”
ISAGAWA
GAWAIN I AT II
pahina 15
Tatanggapin ang lahat ng sagot kung ito ay nakaangkop sa rubrik.
ARALIN 2: SALITANG-UGAT AT PAGLALAPI
TUKLASIN
pahina 18
- Ang mga salitang ikinabit o isinama sa mga salitang nasa ugat upang mabuo ang mga salitang nasa mga dahon ay in, um, ma, an
- Panlapi ang tawag sa mga ikinabit sa unahan, gitna at hulihan ng mga salitang nasa mga dahon.
- Magkakaugnay ang mga salitang nasa dahon at mga ugat sapagkat tumutukoy ito sa iisang konsepto subalit dahil sa panlapi kaya’t nabago ang anyo at kahulugan nito.
LINANGIN
pahina 22
GAWAIN I
| SALITANG MAYLAPI | SALITANG UGAT | PANLAPING GINAMIT |
|---|---|---|
| 1. umasim | asim | -um |
| 2. kabutihan | buti | ka-, -han |
| 3. kalikasan | likas | ka-, -an |
| 4. natulog | tulog | na- |
| 5. basahin | basa | -hin |
| 6. tuhugin | tuhog | -in |
| 7. pinagsumikapan | sikap | pinag-, -um-, -an |
| 8. kinilala | kilala | -in- |
| 9. limasin | limas | -in |
| 10. kilatisin | kilatis | -in |
GAWAIN II
- hulapi
- unlapi
- kabilaan
- laguhan
- gitlapi
ANO ANG NAIS MONG IPARATING?
[transcriber’s note: the full module title is not printed on these pages; the running title is used]
SUSI SA PAGWAWASTO
ISAGAWA
pahina 23
| SALITANG UGAT | UNLAPI | GITLAPI | HULAPI | KABILAAN | LAGUHAN |
|---|---|---|---|---|---|
| sampalok | magsampalok | sinampalok | sampalukan | nagsampalukan | nagsinampalukan |
| sigaw | pagsigaw/ nasigaw | sinigaw/ sumigaw | sigawan | nagsigawan/ magsigawan | pinagsumigawan |
| dugo | madugo | dinugo/ dumugo | duguan | nagduguan/ pinagduguan | pinagdinuguan |
| sikap | nagsikap/ masikap | sinikap | sikapin/ sikapan | pinagsikapan | pinagsumikapan |
| talon | pagtalon | tumalon/ tinalon | talunin | nagtalunan | nagtinalunan |
ARALIN 3: MATATALINGHAGANG SALITA
TUKLASIN
pahina 25
- Ang teksto ay tungkol kay Jessa Mae na nagtagumpay sa buhay sa kabila ng kanilang kahirapan.
- Hindi naging hadlang ang kaniyang pinagmulan upang magtagumpay dahil hindi siya nahiyang magbanat ng buto sa murang edad upang may makain. Nagpakita siya ng katapatan at kasipagan na naging dahilan upang siya ay pagkatiwalaan at pag-aralin ng kaniyang mga amo.
- Ang pagtulong sa kapwa ay walang pinipiling kondisyon. Mahirap ka man o maykaya sa buhay ay mayroon kang maitutulong. Kaya kung may pagkakataon ka sa lahat ng oras ay dapat tumulong.
- Naniniwala akong makatatapos si Jessa Mae sapagkat may ambisyon siya sa buhay. Determinado siya, kahit mahirap kakayanin.
- Hindi lahat ng matalino sa klase ay nagtatagumpay. Higit na kailangan ng isang tao ang determinasyon at pananalig upang magtagumpay. Kasi minsan, kahit na matalino kung walang determinasyon na makatapos ng pag-aaral dahil sa ibang sagabal tulad ng pagtatrabaho, walang panggastos o maagang pag-aasawa ay nababalewala rin. Mabuti pa ang katamtaman lang sa klase ngunit matiyaga kahit nahihirapan, iyon ang nagtatagumpay. Minsan naman kahit walang hilig sa pag-aaral kung determinadong umasenso dahil sa masipag at madiskarte ay nagtatagumpay at yumayaman din. Higit sa lahat, kailangang gamitin ang talino sa kabutihan at may pananalig sa Diyos upang magtagumpay.
LINANGIN
GAWAIN I
pahina 32
- c
- e
- g
- i
- b
- h
- f
- j
- a
- d
[transcriber’s note: the question below is printed on the left, with an arrow pointing to the answer printed on the right]
Sa iyong palagay, kabayaran ba ng kaniyang kasakiman ang nangyari sa kaniya? Pangatuwiranan.
Naniniwala akong walang masamang gawain na nagdudulot ng kabutihan. Kung kaya’t ang nangyari sa kaniya ay kaparusahan dahil sa panloloko niya sa paniking humihingi ng kaniyang tulong subalit kaniyang kinain maging ang mga kasama nito.
ISAGAWA
pahina 36
- Nag-aagaw-buhay – malapit nang mamatay; naghihingalo
- Bantay-salakay – taong masugid na nagmamatiyag sa paligid o sa kaniyang kapwa at naghihintay lamang ng pagkakataon upang maisagawa ang kaniyang binabalak
- Maghahalo ang balat sa tinalupan – magkakagulo
PAGTATAYA
GAWAIN I
pahina 40
- kumusta – isang salitang Espanyol na como estas na ang ibig sabihin ay pagbati upang malaman ang kalagayan ng isang tao; karaniwang sinasabi sa mga matagal na di nagkita.
- huweteng – isang salitang Intsik na tumutukoy sa uri ng laro na nagpapares ng numero; itinuturing na ilegal na sugal.
- titser – isang salitang Ingles na tumutukoy sa guro; tawag sa taong nagtuturo o nagpapasa ng karunungan sa mga mag-aaral.
- katana – isang salitang Hapon na tumutukoy sa uri ng espada na matalim na ginagamit sa pakikipaglaban.
- susi – isang salitang Intsik na tumutukoy sa pambukas sa bagay na nakakandado.
GAWAIN II
pahina 41
| SALITANG MAYLAPI | URI NG MAYLAPI | SALITANG-UGAT |
|---|---|---|
| 1. malakas | unlapi | lakas |
| 2. unahan | hulapi | una |
| 3. gumamit | gitlapi | gamit |
| 4. pigilan | hulapi | pigil |
| 5. magdinuguan | laguhan | dugo |
GAWAIN III
pahina 41
- C
- A
- C
- C
- B
- D
- A
- B
- C
- B
TALAHULUGAN
Dalumat pag-iisip nang malalim, masusi, masinop, o kritikal
Dinamiko pagbabago ng isang bagay o tao
Etimolohiya pag-aaral ng kasaysayan ng isang salita at paano nagbabago ang anyo at kahulugan nito sa paglipas ng panahon
Eupemistiko mga salita o pahayag na ginagawang pamalit sa mga masasakit na salita
Gitlapi uri ng panlaping matatagpuan sa gitnang bahagi ng salitang-ugat
Hulapi uri ng panlapi na matatagpuan sa hulihang bahagi ng salitang-ugat
Kabilaan uri ng panlaping matatagpuan sa unahan at hulihang bahagi ng salitang-ugat
Laguhan uri ng panlapi na matatagpuan sa unahan, gitna, at hulihang bahagi ng salitang-ugat
Matalinghagang salita binubuo ng mga karaniwang salita na nagtataglay ng iba pang kahulugan. Madalas itong nagtataglay ng mga simbolismo at pahiwatig na kinakailangang bigyang-pansin upang maunawaan ang gustong ipakahulugan nito.
TALAHULUGAN
Pabula isang uri ng panitikan na ang mga pangunahing tauhan ay mga hayop
Paglumanay marahan o dahan-dahan
Salitang-ugat mga salita na walang panlapi; payak na salita.
Simbolismo paggamit ng mga bagay upang magpahiwatig ng mensahe
Tayutay ito ay ang mga sinasadyang paglayo sa karaniwang paggamit ng mga salita o mga pahayag na matatalinghaga.
Unlapi uri ng panlapi na matatagpuan sa unahang bahagi ng salitang-ugat.
Wika gamit kapag nagsasabi o nagbabahagi ng impormasyon.
SANGGUNIAN
Amongol, N. “Chikadorra”, Setyembre. 22, 2020
__________. “Biyaheng Pangarap:, Setyembre. 22, 2020
Carrasco, Maricel. “Idyoma”, Marso 17, 2014. https://www.youtube.com/watch?v=UOIVw_ZU6Vs
Castillo, Mary Joy, et. al. Pagbasa at Pagsulat Tungo sa Pananaliksik. Jimcyzville Publications, Malabon, Philippines 2012.
Communicator, The, CSU. “Matatalinghagang Usapan”, August 4, 2018. https://www.facebook.com/csukomyu/photos/matalinghagang-usapanmga-halimbawa-ng-mga-matalinghagang-salitaagaw-buhay-naghihin/1931633610222044/.
Facunla, Rene Boy. “Tsika”. Abril, 7, 2004. Pilipinas Institute of Translation. http://sawikaan.blogspot.com/2004/
Palero, Juan Miguel. “Filipino 9 Etimolohiya”. https://www.slideshare.net/mobile/jmpalero/filipino-9-etimolohiya.
TagalogLang. “Salitang Hiram sa Intsik ng mga Pilipino”, 2002. https://www.tagaloglang.com/salitang-hiram-sa-intsik-ng-mga-pilipino/.
Ang pagbuo at paglimbag ng modyul na ito ay naging posible dahil sa kooperasyon ng Asia Pacific College. Ito ay parte ng proyektong “Better Life for Out-of-School Girls to Fight Against Poverty and Injustice in the Philippines” ng opisina ng UNESCO, Jakarta kasama ang Kagawaran ng Edukasyon. Ang inisyatibong ito ay sinuportahan ng Korea International Cooperation Agency (KOICA) sa pamamagitan ng pagbibigay ng suportang pampinansyal.
Para sa mga katanungan, mangyaring makipag-ugnayan sa:
Kagawaran ng Edukasyon, Bureau of Learning Resources (DepEd BLR)
Office Address : Ground Floor, Bonifacio Building, DepEd Complex, Meralco Avenue, Pasig City, Philippines 1600 Telefax : +63-2-8631-1072; +63-2-8634-1054; +63-2-8631-4985 Email Address : blr.qad@deped.gov.ph; blr.lrpd@deped.gov.ph
Leave a Reply