This is the self-learning module (SLM) for Edukasyon sa Pagpapakatao (EsP) Grade 10, Quarter 2, Module 1: “Ang Pagkukusa sa Makataong Kilos” (voluntariness in human acts). It was prepared under the Alternative Delivery Mode by DepEd Cordillera Administrative Region (first edition, 2020) for learners studying at home. After working through it, learners should be able to tell when an act truly comes from their own free will and which of their acts they must answer for.
The module has one lesson, Aralin 1: “Pagkukusa sa Makataong Kilos Nagmumula sa Kalooban” (voluntariness in human acts comes from within). It opens with a line many young people hear from adults: “Matuto ka namang magkusa dahil hindi ka na bata!” (Learn to take the initiative, you are no longer a child!). It then asks why acting willingly and responsibly matters so much.
On this page 7 sections
What learners will learn
The module lists two competencies:
- Explain that a human act is voluntary (may pagkukusa) when it comes from the will, is done freely, and is guided by the intellect or knowledge (MELC 5.1).
- Identify the acts a person must be accountable for (MELC 5.2).
Key ideas: two kinds of human acts
The module first explains, citing Agapay, that our acts shape the kind of person we are, now and in the days to come. Our acts are like a mirror that shows whether we have self-control and take responsibility for ourselves. So we should think carefully before we act, because every act carries accountability.
It then separates two kinds of acts:
| Kilos ng tao (acts of man) | Makataong kilos (human acts) |
|---|---|
| Done outside a person’s control, according to human nature | Done knowingly, freely, and voluntarily |
| Do not use the intellect (isip) or free will (kilos-loob) | Use the intellect and free will |
| The person is not accountable | The person is accountable for whatever results |
| Examples: blinking, yawning, urinating | Examples: stealing, not telling the truth, littering |
Key ideas: Aristotle’s three types of acts by accountability
The module explains three types of acts according to accountability, following Aristotle:
- Kusang-loob (voluntary): done with knowledge of and consent to the result of the act. This is the type a person is fully accountable for.
- Walang kusang-loob (non-voluntary): done without knowledge and without consent, so there is no voluntariness in the act.
- Di kusang-loob (involuntary): done with knowledge but with incomplete consent. The person knows what should be done but does not do it. This type also covers acts a person is forced to do.
The activities use everyday cases to apply these ideas:
- Ug-ugbo: an essay by Annie Rose B. Cayasen about a Kankana-ey practice of voluntary group work in Mayag, a village of Bauko in the Cordillera. Members draw dates and the whole group works on each member’s farm in turn until everyone has been helped.
- Three comics: Alice helps an elderly woman cross the street even though she will be late for class. Dean’s habitual wink upsets a woman. Mang Tany, who lost his job, agrees to deliver something he knows is wrong in exchange for money.
- Situations: Billy covers his eyes when an indecent clip appears in a video. Armando pays his friend Jerome to answer his Science modules. Bernardo keeps quiet about a classmate who took a phone because he fears the bully. Elmer goes out to play basketball against his mother’s instructions to review.
Parts of the module
| Part | What learners do |
|---|---|
| Subukin | 15-item pretest: multiple choice and fill in the blanks |
| Balikan | Recalls from Module 4 that true freedom means owning the results of one’s choices; Gawain 1 reflection on recent acts |
| Tuklasin | Gawain 2: read the Ug-ugbo essay and answer questions |
| Suriin | Explanation of acts of man, human acts, and Aristotle’s three types |
| Pagyamanin | Gawain 3 comics analysis, Gawain 4 situations, Gawain 5 mapping of voluntary acts as a child, student, and neighbor |
| Isaisip | Gawain 6: fill in the blanks to sum up the lesson |
| Isagawa | Gawain 7: decide what to do in the Bernardo and Elmer situations |
| Tayahin | 15-item post-test |
| Karagdagang Gawain | Gawain 8: write 2 to 3 sentences on “Kilos Ko, Pananagutan Ko!” (My act, my responsibility) |
How to use this module
- Learners: Start with the Subukin pretest, then follow the parts in order. Write all answers on a separate sheet of paper and do not write on the module, so others can use it later. Check your work honestly with the answer key (Susi sa Pagwawasto), and contact your teacher right away if a lesson is hard to understand.
- Parents and guardians: The module says the pretest shows whether your child needs extra help. Encourage honest checking of answers, and talk through the situations in Gawain 4 and Gawain 7 together.
- Teachers: Gawain 4 and Gawain 7 come with a scoring guide (10, 8, 5, or 2 points, based on how many answers are realistic and reasonable). Gawain 8 is scored for originality, completeness, connection of ideas, and creativity. The module also mentions a separate teacher’s or facilitator’s guide.
Frequently asked questions
What grade and quarter is this module for?
It is for Grade 10 Edukasyon sa Pagpapakatao, Quarter 2, Module 1.
What is the difference between kilos ng tao and makataong kilos?
Kilos ng tao (acts of man) are acts outside a person’s control, like blinking or yawning, done without the intellect and free will, so there is no accountability. Makataong kilos (human acts) are done knowingly, freely, and voluntarily, and the person is accountable for the results.
What are Aristotle’s three types of acts in this module?
Kusang-loob (with knowledge and consent), walang kusang-loob (without knowledge and consent), and di kusang-loob (with knowledge but incomplete consent, including forced acts). The voluntary act is the one a person is fully accountable for.
Does the module have an answer key?
Yes. The Susi sa Pagwawasto gives answers for the pretest, the post-test, and Gawain 6. Open-ended activities are scored with rubrics instead.
Can learners write on the module?
No. The module asks learners to keep it clean for other users and to answer on a separate sheet of paper.
Full text of the module
The text below is a transcription of the PDF above, as printed.
Edukasyon sa Pagpapakatao
Ikalawang Markahan – Modyul 1: Ang Pagkukusa sa Makataong Kilos
[illustration: students reading and studying under a tree, a teacher helping a student at a desk, and a student with a globe; Alternative Delivery Mode logo]
Edukasyon sa Pagpapakatao – Ikasampung Baitang Alternative Delivery Mode Ikalawang Markahan – Modyul 1: Ang Pagkukusa sa Makataong Kilos Unang Edisyon, 2020
Isinasaad sa Batas Republika 8293, Seksiyon 176 na: Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-sipi sa anomang akda ang Pamahalaan ng Pilipinas. Gayonpaman, kailangan muna ang pahintulot ng ahensiya o tanggapan ng pamahalaan na naghanda ng akda kung ito ay pagkakakitaan. Kabilang sa mga maaaring gawin ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang pagtakda ng kaukulang bayad.
Ang mga akda (kuwento, seleksiyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand name, tatak o trademark, palabas sa telebisiyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa modyulna ito ay nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagsumikapang matunton ang mga ito upang makuha ang pahintulot sa paggamit ng materyales. Hindi inaangkin ng mga tagapaglathala at mga may-akda ang karapatang-aring iyon. Ang anomang gamit maliban sa modyul na ito ay kinakailangan ng pahintulot mula sa mga orihinal na may-akda ng mga ito.
Walang anomang parte ng materyales na ito ang maaaring kopyahin o ilimbag sa anomang paraan nang walang pahintulot sa Kagawaran.
Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon Kalihim: Leonor Magtolis Briones Pangalawang Kalihim: Diosdado M. San Antonio
Bumuo sa Pagsusulat ng Modyul Manunulat: Mariciel A. Bagayao Editor: Annie Rose B. Cayasen Tagasuri: Erlinda C. Quinuan Tagaguhit: Julius G. Takimpay Tagalapat: Pepe M. Tabanao Jr. Tagapamahala: May B. Eclar, Benilda M. Daytaca, Carmel F. Meris, Rosita C. Agnasi, Edgar H. Madlaing, Rizalyn A. Guznian, Sonia D. Dupagan, Erlinda C. Quinuan, Vicenta C. Danigos
Inilimbag sa Pilipinas ng _____________________
Department of Education – Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera Office Address: Wangal, La Trinidad, Benguet Telefax: (074)-422-4074 E-mail Address: car@deped.gov.
10
Edukasyon sa Pagpapakatao Ikalawang Markahan – Modyul 1: Ang Pagkukusa sa Makataong Kilos
Paunang Salita
Ang Self-Learning Module o SLM na ito ay maingat na inihanda para sa ating mag-aaral sa kanilang pag-aaral sa tahanan. Binubuo ito ng iba’t ibang bahagi na gagabay sa kanila upang maunawaan ang bawat aralin at malinang ang mga kasanayang itinakda ng kurikulum.
Ang modyul na ito ay may inilaang Gabay sa Guro/Tagapagdaloy na naglalaman ng mga paalala, pantulong o estratehiyang magagamit ng mga magulang o kung sinumang gagabay at tutulong sa pag-aaral ng mga mag-aaral sa kani-kanilang tahanan.
Ito ay may kalakip na paunang pagsusulit upang masukat ang nalalaman ng mag-aaral na may kinalaman sa inihandang aralin. Ito ang magsasabi kung kailangan niya ng ibayong tulong mula sa tagapagdaloy o sa guro. Mayroon ding pagsusulit sa bawat pagtatapos ng aralin upang masukat naman ang natutuhan. May susi ng pagwawasto upang makita kung tama o mali ang mga sagot sa bawat gawain at pagsusulit. Inaasahan namin na magiging matapat ang bawat isa sa paggamit nito.
Pinapaalalahanan din ang mga mag-aaral na ingatan ang SLM na ito upang magamit pa ng ibang mangangailangan. Huwag susulatan o mamarkahan ang anumang bahagi ng modyul. Gumamit lamang ng hiwalay na papel sa pagsagot sa mga pagsasanay.
Hinihikayat ang mga mag-aaral na makipag-ugnayan agad sa kanilang guro kung sila ay makararanas ng suliranin sa pag-unawa sa mga aralin at paggamit ng SLM na ito.
Sa pamamagitan ng modyul na ito at sa tulong ng ating mga tagapagdaloy, umaasa kami na matututo ang ating mag-aaral kahit wala sila sa paaralan.
Aralin 1: Pagkukusa sa Makataong Kilos Nagmumula sa Kalooban
Isa sa mga kadalasang naririnig ng mga kabataan mula sa mga matatanda at mga magulang ang, “Matuto ka namang magkusa dahil hindi ka na bata!” Sa ganitong pahayag, ang inaasahan nila mula sa bata ay ang pagiging responsible at may pagkukusang loob na gawin ang tama. Bakit ganoon kalaki ang inaasahan na dapat gawin ng isang tao? Bakit ang pagkukusa ay dapat maisapuso at palaging ginagawa lalo na sa mga gawaing humahamon sa kakayahang gumawa ng tama at lalong-lalo na ang maging mapanagutan sa ating kilos o ginawang kilos?
Ang mga konseptong nabanggit ay higit na malalaman sa pamamagitan ng pagsagot mo sa mga gawain sa modyul na ito.
Alamin
Pagkatapos mong pag-aralan ang modyul na ito, inaasahang matututuhan mo ang mga sumusunod na kasanayan at pagpapahalaga:
- Naipaliliwanag na may pagkukusa sa makataong kilos kung nagmumula ito sa kalooban na malayang isinagawa sa pamamatnubay ng isip/kaalaman. (MELC- 5.1)
- Natutukoy ang mga kilos na dapat panagutan. (MELC – 5.2)
Bago mo simulan ang gawain sa modyul, sagutin mo ang mga sumusunod na panimulang pagsubok. Handa ka na ba?
Subukin
Panuto: Basahing mabuti ang bawat pangungusap at unawain ang tanong. Piliin ang titik ng pinakaangkop na sagot at isulat ang sagot sa sagutang papel.
_____ 1. Sa tatlong uri ng kilos ayon sa kapanagutan ni Aristotle, alin ang karapat-dapat panagutan? a. Walang kusang- loob b. Di kusang-loob c. Kusang-loob d. Kilos ng tao
_____ 2. Alam mong bawal at labag sa iyong kalooban ang “dagdag timbang” pero ginawa mo pa rin dahil katwiran mo, ginagawa naman ito ng lahat ng nagtitinda sa palengke. Anong uri ito ng kilos ayon sa kapanagutan? a. Walang kusang- loob b. Di kusang-loob c. Kusang-loob d. Kilos ng tao
_____ 3. Paano mailalarawan ang kusang-loob na kilos ayon kay Aristotle? a. Ang kilos ay nagpapakita ng kaalaman tungkol sa gawain at pagsang-ayon b. Ang kilos ay hindi isinagawa bagaman may kaalaman sa gawain na dapat isakatuparan c. Ang kilos ay walang pagsang-ayon dahil walang kaalaman ang taong nagsasagawa dito d. Ang kilos ay resulta ng bulong ng konsensiya
_____ 4. Ikaw ay laging tumutugon sa tawag ng komunidad sa panahon ng pangangailangan, sinisiguro mong kahit na maliit na bagay ay may maitutulong ka sa inyong lugar. Sa gawaing tulad nito, may kapanagutan ka ba sa kahihinatnan ng iyong kilos? Bakit? a. Wala, dahil hindi masama ang layunin o intensiyon ng pagtulong b. Wala, dahil kusa kong ginawa ito at walang pumilit c. Oo, dahil mayroon akong lubos na pagkaunawa sa kalikasan ng aking gagawin at kahihinatnan nito d. Oo, kung may masamang magiging bunga ng aking ginawa
_____ 5. Bakit hindi mapanagot ang taong nagsagawa ng kilos sa walang kusang-loob na uri ng kilos? a. May depektibo sa intensiyon at pagsang-ayon ng taong nagsagawa sa kilos b. Ang tao ay walang alam kaya’t walang pagkukusa sa kilos c. Ang tao ay may kaalaman sa gawain na dapat isakatuparan pero hindi isinagawa d. Ang tao ay may lubos na pagkaunawa sa kalikasan at kahihinatnan ng kilos
_____ 6. Ang mga hindi mo namamalayang galaw ng iyong katawangaya ng paghikab, reaksiyon sa pagkagulat o pagkurap ng mata ay mga halimbawa ng _____. a. Kilos ng tao b. Di kusang-loob c. Kusang-loob d. Nakasanayang kilos
_____ 7. Nakapulot si Elsa ng bag na naglalaman ng pera. Alam niyang hindi niya dapat buksan ito dahil hindi niya pag-aari pero nagbabasakali siyang makakita ng pagkakakilanlan ng may-ari ng bag. Sa sitwasyong ito, alin ang maituturing na makataong kilos? a. Ang pagkapulot niya ng bag na naglalaman ng pera b. Ang pagbukas niya sa bag para malaman ang pagkakakilanlan ng may-ari c. Alam niyang mali na buksan ang bag na hindi niya pag-aari d. Nagbabasakaling makilala ang ma-ari ng bag
_____ 8. Buong husay na ginagawa ni Elmer ang kaniyang mga proyekto sa lahat ng kaniyang asignatura. Alam niyang mataas na grado ang katumbas nito at tiyak na ikatutuwa ng kaniyang mga magulang. Bakit kusang-loob na uri ng kilos ang nasa sitwasyon? a. Maliwanag sa halimbawa na kusa at may lubos na kaalaman si Elmer sa ginagawa niya b. Maliwanag na hindi niya namamalayang nagagawa pala niya nang maayos ang kaniyang proyekto c. Maliwanag na hindi niya ginusto ang kaniyang ginagawa dahil lamang sa kagustuhan niyang matuwa ang kaniyang mga magulang d. Ang sitwasyon ay hindi nagpapakita ng kusang-loob na uri ng kilos kundi ito ay walang kusang-loob
Panuto: Punan ng wastong salita ang bawat patlang upang mabuo ang bawat pahayag.
konsensiya / isip / kilos-loob / kapanagutan / mabuti / kilos / masama / kalikasan / sarili
- Ang _____ ang nagbibigay patunay kung ang isang tao ay may kontrol at pananagutan sa sarili.
10-12. Ang taong gumawa sa kilos ay walang pananagutan kung ang kilos ay ayon sa kaniyang _____ bilang tao at hindi ginagamitan ng _____ at _____.
Kailangang maging maingat ang tao sa paggawa ng makataong kilos sapagkat sa bawat kilos na ginawa nang may pang-unawa ay may _____.
Ang tao ay may kapanagutan kung ang kilos ay malayang pinili mula sa paghuhusga at pagsusuri ng _____.
Kung _____ ang kilos, ito ay katanggap-tanggap at dapat ipagpatuloy.
Balikan
Natutuhan mo sa modyul 4, na ang tao ay biniyayaan ng kakayahan at ganap na kalayaang pumili ng pasiya. Ang tunay na kalayaang tinutukoy dito ay ang pagkilala sa iyong pananagutan sa kung anuman ang kahihinatnan (mabuti o masama) ng iyong piniling kilos.
GAWAIN 1: Balik-tanaw
Panuto: Mag-isip ng mga pangyayari sa iyong buhay sa mga nakaraang buwan at isipin kung mayroon kang ginawang kilos. Ano ang kilos na iyong nagawa? Sagutin ang mga pampropesong tanong.
Pamprosesong tanong:
- Lahat ba ng nagawa mong kilos ay tama? oo o hindi, Bakit?
- Kusa ba sa iyong kalooban ang kilos na iyong ginawa?
- Binigyang pansin mo ba ang pananagutan mo sa kahihinatnan ng pinili mong pasiya?
Kung mabibigyan ka ng isa pang pagkakataon, uulitin mo ba ang parehas na kilos? Oo o Hindi, Bakit?
Tuklasin
GAWAIN 2: “Ug-ugbo”
Panuto: Basahin at unawain ang bawat linya ng awitin sa ibaba pagkatapos ay sagutin ang mga katanungan.
Ug-ugbo Sanaysay ni Annie Rose B. Cayasen
Ang salitang “ug-ugbo” ay salitang Kankana-ey ng mga taga Mayag, isang baryo ng Bauko sa probinsiya ng Montaňosa sa rehiyon ng Cordillera, na ang ibig sabihin ay pagtutulungan, sinasalamin ang diwa ng boluntaryong pakikiisa ng bawat naninirahan dito.
Ito ay pagtutulungan sa mga pang araw- araw na gawaing karaniwan ay sa nayon nangyayari. Ang Ug-ugbo ay nangyayari sa mga grupo ng kalalakihan o grupo ng mag kababaihan.
Ginagawa ang ug-ugbo para mapabilis ang pagtapos ng isang trabaho at para na rin mapagaan ang paraan ng paggawa ng sama-sama.
Karaniwan ay isinasagawa ang ug-ugbo sa gawaing bukid. Kapag may sampung miyembro sa isang grupo, sila ay magbubunutan ng petsa na itinakda nilang sampung araw upang magtrabaho sa bukid. Gagawin ng grupo kung ano ang ipagagawa ng taong nakabunot sa petsa na iyon. Ang unang araw halimbawa ay nabunot ni Gatan, lahat ng kasali sa grupo ni Gatan ay pupunta sa kanilang bukid at gagawin ang ipapagawa niya sa buong grupo. Kung pag-aararo at paghahanda ng hagdan-hagdang palayan ang ipagagawa niya, lahat ay magtutulungan mula umaga hanggang uwian.
Sa grupo ay maaaring magkagrupo ang mga babae sa lalaki lalo na yong mga pamilya na walang taga-araro o walang babaeng malakas upang magtrabaho. Halimbawa, si Bugan ang nakabunot ng ikalawang araw, lahat ng kagrupo niya ay magtatrabaho sa kanilang bukid. Maaring taga-araro o taga-bungkal ang mga lalaki at taga-tanim ang mga babae.
Ang paraan na ito ay matatapos kapag lahat ng miyembro sa grupo ay napuntahan na.
Sagutin Mo
- Ano ang ibig ipahiwatig ng sanaysay?
- Anong imahe ang mabubuo mo sa mga taong nagtutulungan sa “ugugbo”?
Sa iyong palagay, may pananagutan kaya ang bawat taong kasali sa grupo ng “ug-ugbo”. Bakit?
Suriin
Sa araw-araw nating buhay, hindi natin maiiwasan na tayo ay husgahan batay sa ating ikinikilos. Ang imahe natin ay nakasalalay sa ating mga kilos. Ayon kay Agapay, nakasalalay kung anong uri ng tao ang isang indibiduwal sa ikinikilos sa kasalukuyan at sa susunod pa na mga araw. Ayon pa rin sa kanya, ang kilos ang nagsisilbing salamin na nagpapakita kung ang isang tao ay may kontrol at pananagutan sa sarili.
Dahil dito mahalaga na isipin munang maigi ang ating gagawin na kilos bago ito isakatuparan. Dapat din na maunawaan ang bawat kilos ng ibang tao para maibigay natin ang nararapat na kilos na ating gagawin. Lagi nating tandaan na ang kilos ay kaakibat ang pananagutan.
2 URI NG KILOS NG TAO
May dalawang uri ang kilos ng tao: ang kilos ng tao (acts of man) at makataong kilos (humane act).
| Kilos ng tao (Acts of man). | Makataong Kilos (Humane act) |
|---|---|
| – Mga naisasagawang kilos na labas sa kanyang kontrol na ayon sa kalikasan bilang tao -Ang mga kilos na ito ay hindi ginagamitan ng isip (intellect) at kilos-loob (free-will). -Walang pananagutan ang taong nagsagawa ng kilos. Halimbawa: pagkurap ng mata, paghikab, pag-ihi | – Ito ay mga kilos ng tao na isinasaagawang may kaalaman (knowingly), malaya (free) at kusa (voluntarilly) -Ang mga kilos na ito ay ginagamitan ng isip (intellect) at kilos-loob (free will) – Ano man ang kahiohinatnan ng kilos ay pananagutan ng taong nagsagawa ng kilos. Halimbawa: pagnanakaw, hinsi pagsabi ng totoo, pagkalat ng dumi |
3 URI NG KILOS AYON SA KAPANAGUTAN (Accountability)
Ayon kay Aristotle
KUSANG-LOOB – ito ang kilos na isinasagawa nang may kaalaman at pagsang-ayon sa kahihinatnan ng kilos nito.
WALANG KUSANG-LOOB –kilos na isinasagawa nang walang kaalaman, walang pagsang-ayon kaya walang pagkukusa sa kilos.
DI KUSANG-LOOB – kilos na isinasagawa nang may kaalaman ngunit kulang ang pagsang-ayon. Ibig sabihin, ang gumagawa sa kilos ay may kaalaman sa gawain na dapat isakatuparan pero hindi isinagawa. Ito rin ay ang sapilitan pagsagawa ng kilos.
Pagyamanin
GAWAIN 3: Pagsusuri – Makataong Kilos: Pagkukusa o di-pagkukusa
Panuto: Suriing mabuti ang pangyayaring nakasaad sa komiks at pagkatapos ay ibigay ang hinihiling ng bawat katanungan.
Komiks 1
[illustration: four-panel comic of a girl in school uniform helping an elderly woman carry heavy bags at a pedestrian lane]
Panel 1: Nakasabayan ni Alice ang isang matanda na tatawid sa pedestrian lane.
Panel 2: Nakita niyang may mabigat siyang bitbit kaya minabuti niyang tulungan ito.
Panel 3: “Ako na po bubuhat ng mga iyan!” / “Naku, maraming salamat iha!”
Panel 4: Binitbit niya ang dala ng matanda hanggang sa kabila kahit na alam niyang ma-lalate na siya sa kaniyang klase.
Komiks 2
[illustration: four-panel comic of a young man winking, a woman reacting angrily, and the man apologizing]
Panel 1: May kakaibang ekspresyon si Dean sa kaniyang mukha. Madalas ang pagkindat ng kaniyang kanang mata.
Panel 2: Minsan sa kaniyang pamamasyal, dahil sa manerismo niyang ito’y lumapit ang isang dalaga at nagalit sa kaniyang pangingindat.
Panel 3: “BASTOS KA! BAKIT MO AKO KINIKINDATAN HAH?!”
Panel 4: Humingi ng paumanhin si Dean kahit iyon ay isang manerismo niya. “Sorry, miss.”
Komiks 3
[illustration: four-panel comic of a father with three children, a man offering a bribe envelope, and a man counting money]
Panel 1: Isa si Mang Tany sa mga natanggal nang nagbawas ng mga empleyado ang kaniyang pinapasukang pagawaan.
Panel 2: Sa kaniya lang umaasa ang tatlong maliliit na anak. “Mga anak, kakayanin natin ito.”
Panel 3: Sa sitwasyon niyang ito, may isang kaibigan na nag-alok ng isang masamang gawain, kapalit ang malaking halaga ng pera. “Basta dalhin mo ito kay Boss na di nahuhuli!”
Panel 4: Batid niyang masama itong gawain pero ginawa pa rin niya dahil sa matinding pangangailangan sa pera.
Ibigay ang hinihiling ng bawat hanay ayon sa iyong pagsusuri. Isang puntos sa bawat kahon.
| Komiks | Uri ng pagkukusa ayon kay Aristotle | Tukuyin at isulat ang kilos na ginawa ng pangunahing tauhan sa komiks | Ang kilos ba na ginawa ng pangunahing tauhan ay pagkukusa sa kanilang kalooban? Oo o hindi, Ipaliwanag | Nararapat ba ang ginawa ng pangunahing tauhan? Oo o hindi, kung hindi ibigay ang nararapat na kilos. |
|---|---|---|---|---|
| Komiks 1 | ||||
| Komiks 2 | ||||
| Komiks 3 |
GAWAIN 4: Pagtukoy ng mapanagutang kilos.
Panuto: Basahin at unawain ang sitwasyon na nakasaad at tukuying ang mga kilos na dapat panagutan.
[illustration: a boy with his hand on his chin, with a thought bubble reading “Maari bang maging makataong kilos ang kilos ng tao?”]
Sitwasyon 1
Sa gitna ng panonood ni Billy sa isang pelikula mula sa youtube ay biglang may sumingit na malaswang panoorin. Hindi sadya na makita ni Billy ang malaswang panooring yon. Hindi niya ito inintindi at bagkus tinakpan pa niya ang kanyang mata para hindi niya ito lubos Makita, inalis niya lamang ang kamay sa mata nang natapos at saka niya ipinagpatuloy ang panonood. Nilampasan niya ito at ipinagpatuloy ang pinapanood na pelikula.
[illustration: Billy seated in a chair watching a television that shows a figure on screen]
Tanong:
(1) Ano ang makataong kilos na ginawa ni Billy?
(2) Mayroon bang pagkukusa si Billy na gawin ang kilos na iyon? Oo o hindi, Bakit?
(2) Nararapat ba ang ginawa ni Billy? Bakit?
(3) Mayroon bang dapat panagutan si Billy sa kanyang ikinilos? Ipaliwanag
Sitwasyon 2:
Dahil sa pandemya, nagkaroon ng agarang pagsususpende ng klase na nagtuloy-tuloy. Pati ikaapat na pagsusulit ay hindi na natuloy at ang mga grado ay na compute sa pamamagitan ng bagong transmutable table na ibinigay ng central office. Pagkatapos mag compute ang guro nakita niya na si Armando ay bumagsak sa Science. Sinabihan ng guro si Armando na magkaroon siya ng karagdagang gawain para siya ay pumasa. Binigyan siya ng guro ng 5 modyul sa science at sinabihan na gagawin niya ito ng dalawang Linggo. Ngunit, dahil sa tinulungan niya ang kanyang magulang sa harden hindi natapos ni Armando ang dalawang modyul kaya ang kanyang ginawa ay pinasagutan niya ito sa kanyang barkada na si Jerome. Bilang kabayaran sa pagsagot ni Jerome sa dalawang modyul binigyan niya ito ng pera.
Tanong:
(1) Ano ang makataong kilos na ginawa ni Armando?
(2) Mayroon bang pagkukusa si Armando na gawin ang kilos na iyon? Oo o hindi, Bakit?
(3) Nararapat ba ang ginawa ni Armando? Bakit?
(4) Mayroon bang dapat panagutan si Armando sa kanyang ginawa? Ipaliwanag
(5) Mayroon bang dapat panagutan si Jerome sa kanyang ginawa? Ipaliwanag
Pamantayan sa pagbibigay ng iskor sa Gawain 4
| Napakahusay 10 | Mahusay 8 | Nalilinang 5 | Nagsisimula 2 |
|---|---|---|---|
| Lahat ng mga kasagutan na naibigay ang makatotohanan at makatuwiran | May isang kasagutan na naibigay ang hindi makatotohanan at makatuwiran | May dalawang kasagutan na naibigay ang hindi makatotohanan at makatuwiran | May higit sa dalawa na kasagutan na naibigay ang hindi makatotohanan at makatuwiran |
GAWAIN 5: Kilos ko, panagutan ko
Panuto: Sa pamamagitan ng Mapping Activity, ibigay ang kilos ayon sa Kapanagutan sa iba’t-ibang aspeto. Sundin ang format sa ibaba.
[transcriber’s note: the mapping activity is a blank form. Each prompt is followed by its empty answer boxes, listed below as blank lines.]
Tatlong pagkukusang kilos ayon sa pananagutan ng isang anak
Tatlong pagkukusang kilos ayon sa pananagutan ng isang mag-aaral
Tatlong pagkukusang kilos ayon sa pananagutan ng isang kapitbahay
Ilang kabutihang dulot ng may pagkukusa na gawin ang mga pananagutang kilos ng isang anak, mag-aaral at kapitbahay
Isaisip
GAWAIN 6: Ang natutunan ko
Panuto: Punan ng wastong salita ang mga patlang upang mabuo ang konsepto ng ating aralin. Piliin ang sagot sa mga pagpipilian sa kahon.
kaalaman kagustuhan kilos pagkukusa pagsang-ayon
Ang imahe ng isang tao ay nakasalalay sa kaniyang mga (1) _____ sa kasalukuyan at sa susunod pa na mga araw.
Dapat nating isaalang-alang na sa bawat kilos na pinili ay may kapanagutan. May pananagutan ka sa iyong kilos kung ito ay isinagawa nang may (2) _____ (3) _____ at may (4) _____
Ang bigat ng pananagutan sa kinakaharap na sitwasyon ay nakabatay sa bigat ng (5) _____ na gawin ang isang kilos.
Isagawa
GAWAIN 7: Mapanagutang Kilos
Panuto: Kung maharap ka sa mga sitwasyon sa ibaba, ano ang dapat mong gawin? Ipaliwanag ang iyong kasagutan. (Limang puntos bawat aytem)
| Pangyayari | Pasiya | Pananagutan |
|---|---|---|
| Sitwasyon 1: Nawawala ang cellphone ng isa ninyong kamag-aral. At dahil walang umaamin kung sino ang kumuha, Si Bernando ay inatasan ng guro na buksan ang bags ng mga kaklase. Doon nalaman ni Bernardo na ang kumuha sa cellphone ay ang bully nilang kaklase. Dahil sa takot na siya ay paghihigantihan at aabangan ng grupo pagkatapos ng klase, hindi na niya isinumbong sa guro ang kanyang nakita. | Tanong: Ano ang naging pasya ni Bernardo? Sagot: Tanong: Ang desisyon ba ni Bernardo ay may pagkukusa? Oo o hindi, Bakit? Sagot: | Tanong: May pananagutan ba si Bernado sa kanyang pasiya? Oo o hindi, Bakit? Sagot: Tanong: Bilang kaibigan ni Bernardo, ano ang ipapayo mo sa kanya? Sagot: |
| Sitwasyon 2: Ipinagbilin ng nanay ni Elmer na hindi muna siya sasama sa mga barkada sa paglalaro ng basketball dahil kailangan ni Elmer na magrepaso para sa | Tanong: Ano ang naging pasya ni Elmer? Sagot: | Tanong: May pananagutan ba si Elmer sa kanyang pasiya? Oo o hindi, Bakit? Sagot: |
[transcriber’s note: table continued from the previous page]
| Pangyayari | Pasiya | Pananagutan |
|---|---|---|
| kanilang pagsusulit sa susunod na araw. Pero pag-alis ng nanay niya ay dali dali ring lumabas si Elmer at sumama sa kanyang mga barkada. | Tanong: Ang desisyon ba ni Elmer ay may pagkukusa? Oo o hindi, Bakit? Sagot: | Tanong: Bilang kaibigan ni Elmer, ano ang ipapayo mo sa kanya? Sagot: |
Pamantayan sa pagbibigay ng iskor sa Gawain 7
| Napakahusay 10 | Mahusay 8 | Nalilinang 5 | Nagsisimula 2 |
|---|---|---|---|
| Lahat ng mga kasagutan na naibigay ang makatotohana n at makatuwiran | May isang kasagutan na naibigay ang hindi makatotohanan at makatuwiran | May dalawang kasagutan na naibigay ang hindi makatotohanan at makatuwiran | May higit sa dalawa na kasagutan na naibigay ang hindi makatotohanan at makatuwiran |
[transcriber’s note: in the first cell, “makatotohana n” is printed with the letters split across lines, as shown.]
Tayahin
Panuto: Basahing at unawaing mabuti ang bawat pangungusap. Piliin ang titik ng pinakaangkop na sagot at isulat sa patlang na nakalaan bago ang mga bilang.
_____1. Ang mga hindi mo namamalayang galaw ng iyong katawan gaya ng paghikab, reaksiyon sa pagkagulat o pagkurap ng mata ay mga halimbawa ng _____. a. Kilos ng tao b. Di kusang-loob c. Kusang-loob d. Nakasanayang kilos
_____ 2. Paano mailalarawan ang kusang-loob na kilos ayon kay Aristotle? a. Ang kilos ay nagpapakita ng kaalaman tungkol sa gawain at pagsang ayon b. Ang kilos ay hindi isinagawa bagaman may kaalaman sa gawain na dapat isakatuparan c. Ang kilos ay walang pagsang-ayon dahil walang kaalaman ang taong nagsasagawa dito d. Ang kilos ay resulta ng bulong ng konsensiya
_____ 3. Nakapulot si Elsa ng bag na naglalaman ng pera. Alam niyang hindi niya dapat buksan ito dahil hindi niya pag-aari pero nagbabasakali siyang makakita ng pagkakakilanlan ng may-ari ng bag. Sa sitwasyong ito, alin ang maituturing na makataong kilos? a. Ang pagkapulot niya ng bag na naglalaman ng pera b. Ang pagbukas niya sa bag para malaman ang pagkakakilanlan ng may-ari c. Alam niyang mali na buksan ang bag na hindi niya pag-aari d. Nagbabasakaling makilala ang ma-ari ng bag
_____4. Buong husay na ginagawa ni Elmer ang kaniyang mga proyekto sa lahat ng kaniyang asignatura. Alam niyang mataas na grado ang katumbas nito at tiyak na ikatutuwa ng kaniyang mga magulang. Bakit kusang-loob na uri ng kilos ang nasa sitwasyon? a. Maliwanag sa halimbawa na kusa at may lubos na kaalaman si Elmer sa ginagawa niya
b. Maliwanag na hindi niya namamalayang nagagawa pala niya nang maayos ang kaniyang proyekto c. Maliwanag na hindi niya ginusto ang kaniyang ginagawa dahil lamang sa kagustuhan niyang matuwa ang kaniyang mga magulang d. Ang sitwasyon ay hindi nagpapakita ng kusang-loob na uri ng kilos kundi ito ay walang kusang-loob
_____5. Ikaw ay laging tumutugon sa tawag ng komunidad sa panahon ng pangangailangan, sinisiguro mong kahit na maliit na bagay ay may maitutulong ka sa inyong lugar. Sa gawaing tulad nito, may kapanagutan ka ba sa kahihinatnan ng iyong kilos? Bakit? a. Wala, dahil hindi masama ang layunin o intensiyon ng pagtulong b. Wala, dahil kusa kong ginawa ito at walang pumilit c. Oo, dahil mayroon akong lubos na pagkaunawa sa kalikasan ng aking gagawin at kahihinatnan nito d. Oo, kung may masamang magiging bunga ng aking ginawa
_____6. Bakit hindi mapanagot ang taong nagsagawa ng kilos sa walang kusang-loob na uri ng kilos? a. May depektibo sa intensiyon at pagsang-ayon ng taong nagsagawa sa kilos b. Ang tao ay walang alam kaya’t walang pagkukusa sa kilos c. Ang tao ay may kaalaman sa gawain na dapat isakatuparan pero hindi isinagawa d. Ang tao ay may lubos na pagkaunawa sa kalikasan at kahihinatnan ng kilos
_____7. Sa tatlong uri ng kilos ayon sa kapanagutan ni Aristotle, alin ang karapat-dapat panagutan? a. Walang kusang- loob b. Di kusang-loob c. Kusang-loob d. Kilos ng tao
_____8. Alam mong bawal at labag sa iyong kalooban ang “dagdag timbang” pero ginawa mo pa rin dahil katwiran mo, ginagawa naman ito ng lahat ng nagtitinda sa palengke. Anong uri ito ng kilos ayon sa kapanagutan? a. Walang kusang- loob b. Di kusang-loob c. Kusang-loob d. Kilos ng tao
Panuto: Punan ng wastong salita ang bawat patlang upang mabuo bawat pahayag.
konsensiya isip kilos-loob kapanagutan mabuti Kilos, mali masama kalikasan sarili
a. Kung 9. _____ ang kilos, ito ay katanggap-tanggap at dapat ipagpatuloy. At kung 10. _____ ang kilos, ito naman ay kahiya-hiya at dapat pagsisihan.
b. Ang tao ay may kapanagutan kung ang kilos ay malayang pinili mula sa paghuhusga at pagsusuri ng 11. _____
c. Kailangang maging maingat ang tao sa paggawa ng makataong kilos sapagkat sa bawat kilos na ginawa nang may pang-unawa ay may 12. _____
d. Ang taong gumawa sa kilos ay walang pananagutan kung ang kilos ay ayon sa kaniyang kalikasan bilang tao at hindi ginagamitan ng 13. _____ at 14. _____.
e. Ang 15. _____ ang nagbibigay patunay kung ang isang tao ay may kontrol at pananagutan sa sarili.
Karagdagang Gawain
GAWAIN 8:
Panuto: Mula sa natutunan mo sa ating aralin, gumawa ng maikling paliwanag na binubuo ng 2-3 na pangungusap sa katagang “Kilos ko, Pananagutan Ko!” (10 puntos) Gawing gabay ang pamantayansa ibaba.
Kilos Ko, Pananagutan Ko!
_____.
| Pamantayan | Napakahusay 10 | Mahusay 8 | Nalilinang 5 | Nagsisimula 2 |
|---|---|---|---|---|
| Nilalaman- May tuwirang kaugnayan sa paksa tulad ng a. Orihinalidad b. Pagkakabuo c. Pagkakaugnay ng ideya d. pagkamalikhain | Nagpamalas ng 4 mula sa 4 na pamantayan | Nagpamalas ng 3 mula sa 4 na pamantayan | Nagpamalas ng 2 mula sa 4 na pamantayan | Nagpamalas ng 1 mula sa 4 na pamantayan |
(blank page content: the printed page is upside down; transcribed as printed)
Susi sa Pagwawasto
[transcriber’s note: the answer block below is not preceded by an activity title on this page]
| 1.a | 5. c |
|---|---|
| 2. b | 6. c |
| 3. b | 7. c |
| 4. a | 8. a |
a.9.Mabuti 10.masama b..11. Konsensiya 12.Kapanagutan c. 13. Kalikasan/isip at 14. kilos-loob d. 15. Kilos
Gawain 6: Ang Natutunan Ko
- kilos 2. Kaalaman 3. kalayaan
- pagkukusa 5. kagustuhan
Subukin
| 1.c | 5. c |
|---|---|
| 2. a | 6. a |
| 3. a | 7. b |
| 4. c | 8. a |
- Kilos
- Kalikasan/isip at kilos-loob
- Kapanagutan
- Konsensiya
- Mabuti/masama
Mga Sanggunian
Aklat
MJB. Brizuela, et al. Edukasyon sa Pagpapakatao (Meralco Avenue, Pasig City: FEP Printing Corporation, 2015), 92-96
Mula sa internet
Canete, G. S. “Morality of Human Acts”. Accessed August 12, 2020. https://www.slideshare.net/espirituanna/human-acts
Milch, Robert J., and Charles H. Patterson. “CliffsNotes on Ethics”. 08 Aug 2020 </literature/e/ethics/about-aristotles-ethics>.
Towarzystwo, P., and Akwinu, T. “Act, Human”. Accessed August 12, 2020. http://www.ptta.pl/pef/haslaen/a/acthuman.pdf
For inquiries or feedback, please write or call:
Department of Education – Bureau of Learning Resources (DepEd-BLR)
Ground Floor, Bonifacio Bldg., DepEd Complex Meralco Avenue, Pasig City, Philippines 1600
Telefax: (632) 8634-1072; 8634-1054; 8631-4985
Email Address: blr.lrqad@deped.gov.ph * blr.lrpd@deped.gov.ph
Leave a Reply